سقاخانه؛ موقوفه‌ی همیشه جاری

۱۳۹۱/۱۰/۱۶ - ۱۸:۱۸
سقاخانه از جمله بناهای خاص حرم مطهر حضرت رضا(ع) است که آب آن همچون زمزم و تربت امام حسین(ع) به عنوان تبرک و اکسیری شفابخش همیشه مورد توجّه زائران بوده و حتی بسیاری در برگشت، مقداری از آب آن را به عنوان تبرک با خود به سوغات می‌برند.
این بنای ارزشمند که در وسط صحن انقلاب (عتیق) قرار دارد و به سقّاخانه‌ی اسماعیل طلایی معروف است، خود از جمله موقوفات حرم مطهر است و تا چند سال قبل نیز، اشخاصی برای گذاشتن باقیات‌الصالحات، اقدام به وقف اموالی برای آن می‌کردند و کاسه‌هایی برای شرب آب نذر می‌کردند، اما امروزه به دلیل مسائل بهداشتی، این کاسه‌ها جمع‌آوری شده است.
سابقه‌ی وجود سقاخانه و سنگاب در حرم مطهر رضوی به قبل از دوره‌ی صفویه برمی‌گردد. در اسناد تاریخی به جای مانده، به دو سقاخانه‌ی وقفی در حرم حضرت رضا(ع)، اشاره شده است:
1- سقاخانه‌ی قدیم؛ که احتمالاً همان سقاخانه‌ی پیش از دوره‌ی صفویه و عصر شاه سلیمان و شاه سلطان حسین صفوی می‌باشد و در دوره‌ی افشاریه هم فعّال بوده است.
2- سقاخانه‌ی جدید سلطانی یا نادری؛ که اکنون در وسط صحن انقلاب (عتیق) قرار دارد و به سقاخانه یا حوض اسماعیل طلایی معروف و مشهور است.
«سنگاب خوارزمشاهی» که اکنون در موزه‌ی آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود، توسط سلطان محمد خوارزم شاه وقف حرم مطهر رضوی شده است. این سنگاب قبلاً در محل راهرو سقاخانه نصب بوده و سقایان آب آشامیدنی زوّار را ابتدا از حوض‌های اطراف مشهد به وسیله‌ی استر می‌آوردند و سنگاب را پر از آب گوارا می‌کردند. سقایانی نیز در آن‌جا حضور داشتند که وظیفه‌ی آن‌ها فقط آب دادن به زوّار بوده است.
سقاخانه‌ی فعلی در سال 1145 قمری، به فرمان نادرشاه افشار ساخته شده و از سقاخانه‌های مشهور ایران است. نادرشاه سنگاب این سقاخانه را، که یک پارچه از سنگ مرمر مثمن و اعلا بوده، پس از فتح هرات به مشهد آورده و به فرمان او در میان برکه‌ی صحن مقدّس عتیق (صحن انقلاب) نصب شده است. شخصی به نام اسماعیل خان بر فراز سنگاب، بنایی هشت ضلعی و سقفی گنبدی شکل احداث و آن را طلاکاری نمود.
سقف گنبدی شکل سقّاخانه بر روی پایه‌هایی از سنگ مرمر قرار گرفته و سطح آن از بالای کاشی‌‌ها با خشت‌های مطلا تزئین شده است. دور تا دور این سقّاخانه از داخل به اسماء الهی منقش و مزيّن گردیده است. در سال 1345 شمسی بنای این سقاخانه مرمّت و بازسازی شده است.
اسناد و مدارک باقی مانده از دوره‌ی صفویه نشان می‌دهد، سقایی به عنوان یک شغل و سمت در مجموعه‌ی تشکیلات بارگاه رضوی مرسوم بوده و سقایان مواجب و حقوق دریافت می‌کردند. نخستین نمونه‌های اسناد این دوره، مربوط به زمان شاه عباس اوّل صفوی (99- 1038 هجری قمری) است. در این دوره گروهی به نام «سقایان» وجود داشته که جزء کارکنان بارگاه مطهر رضوی محسوب می‌شدند و حقوق دریافت می‌کردند. سردسته‌ی آن‌ها فردی به نام سقاباشی بوده که مواجب سقایان با تأیید او و امضای تولیت وقت (میرزا شاه تقی‌الدین رضوی)، پرداخت می‌شده است.
اسنادی نیز از دوره‌ی سلطنت شاه سلیمان صفوی (1105-1077 قمری) و زمان تولیت میرزا شاه تقی‌الدین رضوی در سال‌های 1084 و 1085 قمری وجود دارد که پرداخت مواجب به سقایان را نشان می‌دهد. همچنین، در اسناد این دوره اصطلاح «سقایان آب‌پاش صحن» مشاهده می‌شود.
در وقف‌نامه‌ی مرحوم وقتان خان (سال 1088 قمری) نیز، سقاخانه‌ی «سرکار فیض آثار» و تأمین مخارج سقایان قید شده است. نکته‌ی قابل توجه در این وقف‌نامه شرطی است که برای پرداخت مخارج سقایان ذکر شده است؛ چنان‌چه سقایان، آب سقاخانه را از آب‌های شیرین و گوارا همچون قنات محراب‌خان تأمین کنند، سایر مخارج آن‌ها نیز پرداخت می‌شود.
سقاخانه‌ی «سرکار فیض آثار» که در وقف‌نامه‌ی مذکور به آن اشاره شده، در دوره‌ی شاه سلطان حسین صفوی (سلطنت 1135- 1105 ق)، وجود داشته و فردی به نام ابراهیم، سقاباشی و مسئول آن بوده است. ظروف و جام‌هایی نیز وقف این سقاخانه گردیده که سقاباشی بابت تحویل آن‌ها، اسنادی را مهر و ناظر وقت آستان قدس آن را تأیید می‌نموده است.
با توجّه به پیشینه‌ی تاریخی سقاخانه در ادوار مختلف، واقفین خیراندیش موقوفاتی را جهت استمرار و برقراری سقاخانه‌ی حرم مطهر حضرت رضا(ع) و تأمین آب شرب زوار به این امر مهم اختصاص داده‌اند:
1- مرحوم وقتان خان در سال 1088 قمری، مبلغ یک‌صد تومان برای متولّی بارگاه حضرت رضا(ع) ارسال می‌کند تا به مقتضای رأی او صرف مخارج بارگاه امام رضا(ع) شود. از این مبلغ، شصت و پنج تومان صرف حرم مطهر(ع) می‌شود و باقیمانده‌ی آن را صرف احداث تیمچه‌ای در محله‌ی عیدگاه مشهد و دو باب دکان متّصل به تیمچه می‌کنند و سپس آن‌ها را وقف بر مصارف سقّاخانه‌ی حرم حضرت رضا(ع) می‌نمایند تا درآمد و منافع تیمچه و دکان‌های فوق‌الذکر صرف مواجب سقّایان و مخارج سقّاخانه شود.
همچنین مرحوم تقی‌الدین محمّد رضوی، متولّی وقت آستان قدس رضوی در همان سال (1088 قمری) اعیان سه باب دکان واقع در پایین پای مبارک حضرت رضا(ع) را وقف می‌نماید تا دو ثلث از درآمد آن به مصارف سقّاخانه‌ی حضرت برسد.
2- نادرشاه افشار در سال 1145 قمری، بخشی از املاک و رقبات و مزارع و مستغلات خود را وقف حرم مطهر رضوی نمود و درآمد آن‌ها را به مصارف سقّاخانه از جمله موارد زیر اختصاص داد:
پرداخت سالیانه 14 تومان تبریزی به سقّاباشی و یک نفر سقّا، خرید روزانه 30 من یخ در مدت پنج ماه گرمی هوا، اختصاص شش تومان قند و عرق بیدمشک و تخم ریحان جهت دادن شربت در محل سقاخانه به زوّار و متردّدین در ایام عاشورا و اختصاص سالیانه شانزده تومان تبریزی مواجب به چهار نفر سقّای رابیه‌کش.
ضمناً واقف تأکید داشته که همه روزه سقّاخانه از حوض آب‌انبار، واقع در بابا قدرت (از محلات قدیمی مشهد مقدّس) که از موقوفات حضرت رضا(ع) می‌باشد و از آب طرق سیراب گردد.
3- مرحوم یلداش بیگ در سال 1158 قمری، بخشی از درآمد مزرعه‌ی نرّه آباد، واقع در بلوک درزاب و مزرعه‌ی خروسانه، واقع در طوس را وقف سقّایان حرم مطهر حضرت رضا(ع) نموده است.
افراد خيّری نیز، کاسه‌ها و ظروفی را برای نوشیدن آب، نذر سقاخانه‌ی حرم مطهر می‌کردند. همان‌طور که گفته شد، به دلیل مسائل بهداشتی، چند سال است که این کاسه‌ها جمع‌آوری شده و لیوان‌های بهداشتی یک بار مصرف در جایگاه‌های مخصوص سقاخانه گذاشته شده است.
برچسب ها:
پیوست ها:
منابع:
افزودن دیدگاه جدید

متن ساده

HTML محدود