.

تولیت آستان قدس رضوی در زمان صفویه

همزمان با به قدرت رسیدن صفویان و رسمی شدن تشیع، مشهد از اهمیت ویژه‌ای برخوردار گردید و خصوصاً با رواج سنت وقف در این دوره، زمینهای زیادی وقف امام رضا(ع) گردید که برای اداره این املاک منصبی به نام تولیت به وجود آمد.

1392/4/6 پنجشنبه

چنانچه بخواهیم تاریخ تحولات اداری آستان قدس رضوی و منصب تولیت را در این دوره مورد بررسی قرار دهیم، باید این دوره را به دو بخش تقسیم کنیم:
1ـ آغاز دوره صفویه تا پادشاهی شاه عباس
2ـ پادشاهی شاه عباس تا انتهای دوره صفویه
هر چند مشهد از آغاز حکومت صفویه مورد توجه شاهان صفوی قرار داشت، اما به دلیل عدم قدرت حکومت مرکزی، تاخت تاز ازبکان و ناامنی در خراسان، عملاً تا زمان شاه عباس نامی از آستان قدس و تشکیلات اداری حرم دیده نمی‌شود و اسناد باقیمانده از زمان صفویه مبین این نکته است که همزمان با پیروزی شاه عباس بر ازبکان و تصرف مشهد، سیستم اداری آستان قدس رضوی به وجود آمد و منصب تولیت عینیت یافت.
با این حال در دوران شاه اسماعیل و شاه طهماسب نیز موقوفاتی در خراسان بود و افرادی عهده‌دار اداره آن بودند، چنان که شاه اسماعیل فردی به نام غیاث‌الدین محمد را به عنوان صدر خراسان انتخاب نمود و اداره کل موقوفات خراسان را به عهده وی گذاشت.
شاه طهماسب صفوی درصدد برآمد تا اداره موقوفات سلطنتی را از دیگر موقوفات آستان قدس جدا نماید، برای این منظور دو نفر را به تولیت و اداره حرم منصوب نمود که یک نفر تولیت واجبی و نفر دیگر تولیت سنتی موقوفات را برعهده داشتند که البته با موفقیت همراه نبوده و در مقاطع بعد، فردی واحد عهده‌دار هر دو منصب می‌گردید.
از دوره شاه عباس به بعد به علت رفاه و امنیت به وجود آمده و وقف املاک فراوان برای آستان قدس، سازمان اداری شامل خدام، حفاظ، مؤذنان و... به وجود آمد و همه این تشکیلات زیر نظر فردی به نام تولیت، کار می‌کردند. اسناد باقیمانده از دوره صفویه در آستان قدس، مبین این است که تشکیلات این دوره حالت منسجم داشت و از چنان نظمی برخوردار بود که تا آخر صفویه این نظم ادامه داشت.
در یک نگاه کلی به منصب تولیت در دوره صفویه چنین برداشت می‌شود که با توجه به وقف املاک برای آستان قدس، که تولیت برخی از آنها مستقیماً با شاه بود، شاهان صفوی با توجه به داشتن منافع مالی و اهمیت مذهبی مستقیماً در اداره حرم دخالت نموده و افرادی را به نیابت از خود به عنوان تولیت برای سرپرستی منصوب می‌نمودند که به علت علاقه شاهان صفوی به علماء و سادات، عمدتاً تولیتها از میان این دو قشر انتخاب شده و متولی باشی نامیده می‌شدند. دستمزد این افراد با توجه به عشر حق التولیه از املاک موقوفه به صورت نقدی و جنسی پرداخت می‌گردید.
متولیان آستان قدس در دوره صفویه به علت برخورداری از وجهه روحانی، مذهبی و قدرت مالی دارای نفوذ زیادی بودند و در مقاطعی که قدرت مرکزی دچار ضعف می‌گردید به عنوان قدرت مطلق در شهر اقدام می‌نمودند، چنان که در دوره شاه اسماعیل و شاه طهماسب عموماً قدرت افرادی که عهده‌دار تولیت بودند از حاکم شهر بیشتر بود و همین امر در پاره‌ای اوقات باعث بروز کشمکش بین حاکم شهر و تولیت وقت می‌گردید.
موضوعی که در این دوره در مورد تولیتها قابل توجه می‌باشد، مسأله تعیین نائب التولیه از سوی یکی از تولیتها می‌باشد که بعدها در دوره قاجاریه به صورت امری مرسوم در آمد.

اسامی تولیت‌های دوره صفویه عبارتند از:
1ـ خواجه عتیق منشی (916): وقف بیست رقبه و مزرعه بزرگ از جمله مزرعه کنه‌بیست، چاه خاصه، تنزل‌آباد و حمام آغچه و... بر اطعام فقرا و زوار
2ـ غیاث الدین محمد صدر خراسان.
3ـ خلیفه اسدالله اصفهانی (962-970).
4ـ امیر عبدالله شوشتری (970-971).
5ـ سیدعلی رضوی (971-974).
6ـ ابوالولی انجوی و میرزا عبدالله به اتفاق یکدیگر به تولیت واجبی و سنتی انتخاب شدند (974-981).
7ـ میرسیدعلی مفضل استرآبادی (981)
8ـ سیدکمال‌الدین استرآبادی و ابوالقاسم اصفهانی ـ به تولیت واجبی و سنتی انتخاب شدند.
9ـ میرسیدعلی متولی (966).
10ـ عبدالکریم متولی (997).
11ـ قاضی سلطان متولی (1008-1026).
12ـ میرزا محسن رضوی (1026-1030).
13ـ ابوطالب رضوی (1031-1035).
14ـ محمد مؤمن حسینی الموسوی (1037-1038).
15ـ محسن رضوی (1055).
16ـ محمدباقر رضوی (1055-1073).
17ـ میرزا بدیع رضوی (1073-1077).
18ـ تقی‌الدین محمد رضوی (1077-1093).
19ـ محمدابراهیم رضوی (1094-1100).
20ـ میرزا عبدالمؤمن شهرستانی (1101).
21ـ میرزا داود متولی (1108-1133).
22ـ میرزا عبدالله، حسینی نائب التولیه میرزا داود متولی (1122-1128).
23ـ میرزا محمدعلی حسینی، فرزند میرزا داود متولی (1128-1133).
24ـ شمس‌الدین محمد رضوی (1135).
متأسفانه در برخی از سالها به علت کمبود اسناد و مدارک، سال دقیق تولیت افراد مشخص نمی‌باشد.

مطلب مرتبط:
تولیت آستان قدس رضوی
آستان قدس رضوی در گذر زمان
پیشینه آستان قدس رضوی

 
امتیاز دهی
 
 

نظر شما
نام
پست الكترونيک
وب سایت
نظر
مطالب مرتبط
مؤسسه آستان حضرت حسین بن موسی الکاظم(ع) و آرامگاه شهید آیت‌الله مدرس
کتابخانه و حسینیه‌ای با نام امام هشتم(ع)
تولیت آستان قدس رضوی
تولیت آستان قدس رضوی
مردم، انتخابات را بهتر از همیشه، با شکوه و دشمن شکن برگزار می کنند
پربازدیدترین ها آخرین مطالب
.گزارش روز
.گفت و گوی روز
.
فرهنگی
.

.All right reserved by Astan Quds Razavi

تمام حقوق این وبگاه متعلق به آستان قدس رضوی است.