.

ضریح

در لغت عرب، ضریح به معنایی اعم از آن‌چه امروز متداول است، به کار می‌رود: کاربرد آن در معنای «الشق فی وسط القبر» یعنی شکاف میان قبر. همچنین «القبر کُلّه» یعنی همه‌ی قبر شایع است. این‌که گفته‌اند «کل ما شق فقد ضُرح» یعنی هرچه شکافته شود. نیز، ضریح یعنی قبر، قبر بی‌لَحَد.

1391/12/6 يكشنبه

در اصطلاح، ضریح یعنی خانه‌ی چوبین و مشبک یا از مس و نقره و جز آن، که بر مرقد امام یا امامزاده‌ای می‌سازند. ضریح شبکه‌ای است محیط بر سنگ قبر که درون حرم مطهر جای دارد و زائران و عاشقان ولایت، پنجه در شبکه‌های آن می‌افکنند و با امام راز و نیاز می‌کنند. بنا بر شواهد تاریخی، آغاز نصب ضریح به معنای اصطلاحی آن، بر مزار امام رضا(ع) از دوره‌ی صفویه آغاز شده و سابقه‌ی ضریح تا پیش از این دوره معلوم نیست. از آن زمان تاکنون پنج ضریح بر مرقد امام(ع) جای داشته است.

ضریح اول؛ ضریح چوبی صفوی
اولین ضریح، ضریح چوبی طلا و نقره‌کوب، مربوط به اواسط قرن دهم بوده که در دوره‌ی صفویه به سال957ه.ق ساخته و بر روی صندوق مرقد نصب شده است. در کتیبه‌ی دور این ضریح سوره‌ی «هل اتی» به خط ثلث نوشته شده و کتیبه‌ی سردر ضریح که بر لوح‌هایی از طلا نوشته شده بود، سابقه‌ی تاریخی و نصب ضریح را چنین نشان می‌دهد: «در عهد سلطنت بنده شاه ولایت، طهماسب بن اسماعیل صفوی این محجر مبارک در این مکان مقدس نصب گردید. سنه957».

ضریح دوم؛ ضریح نگین‌نشان نادری
ضریح فولادی مرصع، معروف به نگین‌نشان است که در سال 1160ه.ق به آستان قدس رضوی تقدیم شده و در همان سال نصب گردید. واقف ضریح، شاهرخ میرزا، فرزند رضا قلی میرزا، نوه‌ی نادرشاه افشار بوده است.
ضریح نگین‌نشان که اکنون در سرداب مقدس جای دارد، از فولاد ساخته شده و بالغ بر دو هزار قبه‌ی مزیّن به یاقوت و زمرد، بدنه‌ی آن را زینت داده‌اند. ضریح دوم بیش از 260سال بر مرقد امام(ع) نصب بوده است. این ضریح ابتدا روی مضجع شریف و زیر ضریح سوم و پس از آن زیر ضریح چهارم جای داشت. هنگام نصب ضریح پنجم در سال 1379ه.ش به داخل سرداب انتقال یافت و روی مرقد منور امام(ع) نصب شد. به این ترتیب به نیت واقف جامه‌ی عمل پوشیده شد.
در کتیبه‌ای که بالای در ورودی ضریح نصب شده، به خط نستعلیق نوشته شده است: «نیاز رحمت ایزد مستعان و تراب اقدام زوار این آستان ملک پاسبان، سبط سلطان نادرشاه شاهرخ شاه الحسینی الموسوی الصفوی بهادرخان به وقف و نصب این ضریح و قبه‌های مرصع چهارگوشه‌ی ضریح مقدس مبارک موفق گردید. سنه 1160ق».

ضریح سوم؛ ضریح فولادی قاجاری
ضریح سوم، ضریح فولادی ساده‌ای است به ابعاد 4×3متر و ارتفاع حدود 2متر. این ضریح مربوط به عهد قاجاریه است و در عصر سلطنت فتحعلی شاه قاجار در سال 1238ه.ق روی ضریح نگین‌نشان در حرم مطهر جای گرفت. این ضریح نیز مزیّن به طوق و گوی طلای جواهرنشان است و درِ طرف پایین‌پای مبارک در مرصع تقدیمی فتحعلی شاه قاجار نصب شده بود. این درب ممتاز و ارزشمند، اکنون بالای صفه‌ی غربی حرم مطهر در قابی مخصوص جای دارد.
ضریح سوم پس از مدتی به علت پوسیدگی پایه‌ها و تزلزلی که در ارکان آن به وجود آمده بود، در سال 1338ه.ش برچیده شد و به موزه انتقال یافت و به جای آن ضریح چهارم روی ضریح نگین‌نشان (ضریح دوم) نصب شد.

ضریح چهارم، ضریح شیر و شکر
چهارمین ضریح به نام ضریح طلا و نقره، معروف به «شیر و شکر» است که در سال 1338ه.ش پس از برداشتن ضریح سوم و انتقال آن به موزه، روی ضریح نگین‌نشان نصب شد. این ضریح به اهتمام و نظارت مرحوم سیّد ابوالحسن حافظیان، توسط استاد هنرمند، مرحوم حاج محمدتقی ذوفن و تعدادی هنرمند و استادکار و قلمزن اصفهانی طراحی و ساخته شد.
ضریح چهارم حدود 4متر طول و60/3عرض و90/3متر ارتفاع دارد. چهارده دهانه به نام چهارده معصوم بر روی آن وجود دارد و وزن آن 7تن است. بر لبه‌ی ضریح، سوره‌ی «یس» به خط ثلث بر صفحه‌ای از طلا به خطاطی آقای فضائلی اصفهانی نوشته شده و در کتیبه‌ی دوم، دور تا دور ضریح سوره‌ی «هل اتی» نیز به خط ثلث مکتوب است. بر لبه‌ی ضریح تعداد 44برگ از نقره ملمع به طلا، میان 44گلدان ملمع به طرز بسیار زیبایی نصب شده است. هم‌چنین تعداد44اسم از اسمای حسنای الهی به خط ثلث و به قلم حاج شیخ احمد زنجانی بر صفحه‌ای با زمینه‌ی میناکاری لاجوردی و گل‌های رنگارنگ، به صورت خط برجسته‌ی طلاکاری شده، ضریح مطهر را زینت بخشیده‌اند. سقف ضریح را صفحاتی آراسته به طلا و نقره پوشانده‌اند. درون سقف ضریح بر کتیبه‌ای ، آیه‌ای به خط ثلث و رنگ سفید بر زمینه‌ای لاجوردی نوشته شده و در همان کتیبه، این آیه به خط طلایی کوفی نوشته شده: «الله الاسماء الحسنی فادعوه بها».

ضریح پنجم؛ ضریح سیمین و زرین
پس از گذشت 42سال از عمر ضریح چهارم، به علت فرسوده شدن و ساییدگی شبکه‌های اطراف و روکش‌های نقره و طلایی ضریح و سست شدن ارکان آن، ساخت و نصب پنجمین ضریح ضروری بود. از این رو، آستان قدس رضوی اقدام به طراحی و ساخت و نصب ضریح جدید کرد.
این امر یکی از اقدام‌های بسیار چشمگیر دوران استقرار نظام مقدس جمهوری اسلامی است که در کنار دیگر فعالیت‌های گسترده‌ی توسعه و بازسازی اطراف حرم مطهر انجام گرفت.
در سال 1372ه.ش به دستور تولیت آستان قدس رضوی، مطالعات و بررسی‌های مقدماتی ساخت ضریح جدید آغاز شد. به دنبال آن طرح‌های متعددی از سوی هنرمندان نامی کشور ارائه شد که در نهایت، توفیق طراحی ضریح، نصیب استاد فرشچیان، طراح و هنرمند برجسته شد. با برگزیده شدن طرح و همکاری دیگر هنرمندان و طراحان نامی کشور، کار ساخت ضریح با نظارت هیئت اجرایی سازمان عمران و توسعه‌ی حریم حرم حضرت رضا(ع) آغاز شد.
ضریح پنجم با کیفیتی مرکب از ساختاری تشکیل یافته از آهن، فولاد، چوب گردو برای نصب روکش‌ها و پوشش طلا و نقره ساخته شد. کارهای قلم‌زنی و هنری متناسب با مبانی و ابعاد هنری موجود در طرح اجرا شد و به گونه‌ی نگارستانی بدیع با نمادهای معماری هنری، هماهنگ با بناهای کهن آستان قدس رضوی درآمد. ضریح پس از هفت سال کار مداوم با کیفیتی بسیار عالی و در نهایت استحکام به وزن 12 تن و ابعاد 78/4×73/3 و ارتفاع96/3 متر ساخته و آماده‌ی نصب شد.
دور خارجی ضریح با سوره‌ی مبارکه‌ی «یس» و «هل اتی» به خط ثلث با طلا و نقره تزئین شده است. در چهار سوی این ضریح، چهارده دهانه به نشانه‌ی چهارده معصوم و طراحی گل‌های پنج و هشت پر، نمادی از خمسه‌ی طیبه و هشتمین حجت خدا وجود دارد. طرح گل‌های آفتابگردان ضریح، نمودی است از لقب شمس الشموس. سقف و دیوارهای درون ضریح با خطوط اسماءالله و هنر خاتم‌کاری بسیار بدیع و زیبا به طراحی استاد فرشچیان، توسط استاد هنرمند «کشتی آرای شیرازی» و همکارانشان تزئین شده است.
سرانجام، عملیات برچیده شدن ضریح چهارم و نصب ضریح جدید از روز 21/10/1379 پس از انجام مراسم غبارروبی آغاز شد و بعد از پنجاه روز کار شبانه‌روزی به پایان رسید. سرانجام روز سه‌شنبه 16/12/1379 مصادف با عید سعید قربان با حضور حضرت آیت‌الله خامنه‌ای و آیت‌الله واعظ طبسی، تولیت عظمی آستان قدس رضوی روضه منوره رضوی با ضریح پنجم بازگشایی شد.

بیشتر بخوانید:
- پنجمین ضریح، زیر گنبد خورشید هشتم
- عکس: ضریح مطهر علی بن موسی الرضا(ع)
- صوتی: ضریح چهارم حرم

 
امتیاز دهی
 
 

نظر شما
نام
پست الكترونيک
وب سایت
نظر
نسخه قابل چاپ
مطالب مرتبط
پربازدیدترین ها آخرین مطالب
.گزارش روز
.گفت و گوی روز
.
فرهنگی
.

.All right reserved by Astan Quds Razavi

تمام حقوق این وبگاه متعلق به آستان قدس رضوی است.