در گفت¬وگو با پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی مطرح شد

معرفی کتیبه‌های حرم مطهر برای نخستین بار در «مسجد گوهرشاد در آینه هنر»

۱۳۹۸/۰۶/۰۷ - ۲۰:۱۷
دستور ساخت مسجد گوهرشاد در سال ۸۲۱ توسط گوهرشاد آغا، همسر میرزا شاهرخ پسر امیر تیمور گورگانی داده شد. بنای مسجد گوهرشاد که به خاطر نام بانی آن به این نام خوانده می‌شود، حدود 12 سال به‌ طول انجامید.

کاشی کاری و اسلوب معماری مسجد گوهرشاد به قدری ظریف و زیباست که با عنوان شاهکار معماری ایرانی در دوره تیموری شهرت یافته و جز اولین مساجد چهار ایوانی بشمار می‌رود. این مسجد شاهکار هنری عصر تیموری است و به لحاظ معماری از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی کتابی را با محوریت تزئینات و سازه این بنای ارزشمند با عنوان «مسجد گوهرشاد در آینه هنر» تهیه و تدوین کرده است که به زودی به بازار نشر عرضه خواهد شد، به همین بهانه به سراغ سید محسن حسینی نویسنده و پژوهشگر گروه فرهنگ و سیره رضوی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی رفتیم تا از شیوه نگارش این اثر مطلع شویم.

 

در ابتدا در خصوص موقعیت بنای تاریخی مسجد گوهرشاد و تاریخ ساخت آن توضیحاتی بفرمایید.
 این بنای تاریخی در جنوب حرم مطهر رضوی قرار دارد و به رواق‌های دارالسیاده و دارالحفاظ متصل است. این مسجد در سال 821 قمری، به دستور بانو گوهرشاد، دختر امیر غیاث‌الدین ترخان از امرای جغتایی، همسر شاهرخ، فرزند امیر تیمور گورکانی توسط معمار معروف ایرانی، قوام‌الدین شیرازی، با به‌کارگیری سبک معماری دوران تیموری ساخته شد.

 

معماری این مسجد به چه شیوه ای است؟
بنای عظیم مسجد، به شیوه‌ معماری مشرق زمین به صورت حجیم‌سازی و سازه‌ چهار ایوانی با آجرها و مصالح ساختمانی قرن نهم ساخته شده است و می‌توان گفت یکی از شاهکارهای معماری دنیاست. طاق‌های گنبدی‌شکل مسجد و مناره‌های آن با ویژگی و تزئینات خاص و با استفاده از سبک مقرنس، همچنین نقوش و خطوط دیوار بر روی زمینه‌ گچی و معرق‌کاری ممتاز عصر تیموری، جلوه‌های بی‌نظیری از هنر ایرانی را در قلب حرم مطهر به نمایش گذاشته است.

 

این بنای تاریخی دارای چه ویژگی‌هایی است که آن را در مقایسه با سایر مساجد ممتاز کرده است؟
این بنای باستانی، نمونه‌ کامل و برجسته‌ هنر ایرانی به شمار می‌رود که تمام خصوصیات و ویژگی‌های معماری سنّتی در آن به‌کار رفته است. به ‌ویژه ایوان جنوبی مسجد به نام ایوان مقصوره، با حدود 500 مترمربع مساحت، 37متر طول و 5/25 متر ارتفاع، از باشکوه‌ترین ایوان‌های مسجد است. ضلع‌های مسجد، همه با کاشی‌های معرق نفیس آراسته شده است و در تمام دیوارها و غرفه‌های آن اسماءالله و آیات قرآن و احادیثی که بعضی مربوط به مسجد است، وجود دارد.

 

کتیبه‌ ممتاز و تاریخی بایسنقر، فرزند گوهرشاد که از بهترین ثلث‌نویسان عهد تیموری بوده، با زیباترین خطوط ثلث بر پیشانی ایوان مقصوره خودنمایی می‌کند و تاریخ بنای مسجد بر کاشی معرق، در این کتیبه به چشم می‌خورد. محراب، یکپارچه از سنگ مرمر با تزئینات و کنده‌کاری و کتیبه‌ای در میان مقرنس‌کاری‌های آن و نمایان‌گر هنر آن دوران است.
بنای مسجد شامل هشت ایوان بزرگ و هفت شبستان است. گنبدخانه‌ پشت ایوان مقصوره، با شبستان‌های یک طبقه، بخش‌های مختلف مسجد را مرتبط می‌کند. ایوان جنوبی، ایوان مقصوره نام دارد و ایوان شمالی، معروف به ایوان دارالسیاده است. ایوان شرقی، ایوان اعتکاف نامیده می‌شود و ایوان غربی، ایوان شیخ بهاءالدین نام‌گذاری شده است.

 

بسیاری از بناهای تاریخی نتوانستند از گزند بلایای طبیعی در امان باشند؛ آیا تا کنون بلایای طبیعی صدمه ای به  مسجد گوهرشاد وارد کرده است؟
بله. این مسجد در طول زمان بر اثر عوامل طیبعی و انسانی صدمات زیادی دیده است؛ از جمله در زمین‌لرزه‌ سال 1084 هجری قمری ایوان مقصوره صدماتی دید که مورد بازسازی قرار گرفت. مرمت‌های دیگر مسجد، پس از گلوله باران روس‌ها در سال 1330هجری قمری بود که به صدمه دیدن گنبد و ایوان‌های مسجد انجامید. گنبد و ایوان مقصوره و ایوان‌های شرقی و غربی مسجد نیز در سال 1339هجری قمری مورد بازسازی اساسی قرار گرفت.

 

کمی در خصوص اهداف نگارش کتاب «مسجد گوهرشاد در آینه هنر» برایمان بگویید.
انتشار کتاب دو جلدی «مساجد تاریخی خراسان» یکی از پژوهش هایی است که به همت گروه فرهنگ و سیره رضوی در سال های 93 و 94 نگارش یافت. و کتاب «مسجد گوهرشاد در آینه هنر» سومین اثری است که کار تدوین آن انجام شده و در مرحله چاپ قرار گرفته است. این اثر به جنبه‌های هنری مسجد گوهرشاد اعم از تزئینات و سازه‌ها و همچنین وضعیت مسجد و سیر تحول تزئینات می‌پردازد.

 

این اثر دارای چه ویژگی‌هایی است؟
بیش از 300 طرح، نقش و عکس در این کتاب ارائه شده است و برخی از بخش‌ها همچون کتیبه‌ها و تزئینات مربوط به ایوان مقصوره برای نخستین بار در این اثر معرفی شده است.

 

شیوه نگارش این اثر به صورت است؟
این طرح با سه نگرش تاریخی- تکاملی، سبک‌شناسانه و اقلیمی تهیه و تدوین شده است و در نگارش آن، از اسناد تاریخ نوشته‌های باستان‌شناسی نیز بهره برده‌ایم. در این اثر وضعیت مسجد گوهرشاد و همچنین تزیینات و ملحقات بنای مسجد و قسمت‌های مختلف بنا از جمله نقوش و کتیبه‌ها در قالب عکس‌های جدید ارائه شده است.

 

نگارش کتاب «مسجد گوهرشاد در آینه هنر» چه مدت به طول انجامیده است؟
این محصول حاصل 20 سال پژوهش و تحقیق در حوزه مساجد است.

 

تهیه و تنظیم: اعظم صاحب علم

 

 

برچسب ها:
پیوست ها:
منابع:
افزودن دیدگاه جدید

متن ساده

HTML محدود