بررسی آیینه کاری‌های حرم رضوی در گفت‌وگو با پژوهشگر حوزه معماری:

بازتاب نور و روشنی در آیینه‌های بارگاه منور رضوی

۱۳۹۸/۰۶/۲۸ - ۱۱:۱۵
بارگاه ملکوتی امام هشتم(ع) جلوه‌گاه معماری ایرانی- اسلامی و گنجینه‌ای شگفت‌انگیز از هنرهای اصیل هنرمندان این سرزمین است که بر شکوه و قداست این مکان معنوی افزوده است.

هنر آیینه‌کاری یکی از چشم‌نوازترین و پرکاربردترین تزیینات بارگاه رضوی است که افزون بر زیبایی و درخشندگی بسیار و انعکاس نور و روشنایی در فضای حرم مطهر، از نظر عرفانی نیز  مفاهیم بسیاری را تداعی می‌کند و نماد  نور و اشراق، صفا، پاکی، خرد و فرزانگی است.

درباره پیشینه آیینه کاری در بارگاه منور رضوی و ویژگی‌ آیینه کاری‌های این مکان مطهر، با دکتر میثم جلالی پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی و مؤلف کتاب «تزیینات معماری بارگاه حضرت رضا(علیه‌السلام)» به گفت‌گو نشستیم.

https://file.razavi.ir/portal-pub/inline-images/msh4ipmakhw3k5z860qxbqioehnx86zk.jpg

اگر موافق باشید بحث را با تعریف هنر زیبای آیینه‌کاری و پیشینه این هنردر ایران پس از اسلام شروع کنیم.
به هنر ایجاد اشکال منظم در طرح‌ها و نقش‌های متنوع، با قطعات کوچک و بزرگ آیینه، به منظور تزیین سطوح داخلی بنا آیینه‌کاری می‌گویند. حاصل این هنر ایجاد فضایی درخشان و پر تلألو است که از بازتاب پی‌درپی نور در قطعات بی‌شمار آیینه پدید می‌آید. مدارک تاریخی نشان می‌دهد احتمالا تزیین بنا با آیینه–پس از اسلام- برای نخستین بار در شهر قزوین پایتخت شاه طهماسب اول و در دیوان‌خانه‌ای که او به سال 951هجری قمری آغاز و به سال 965هجری قمری به پایان رساند، آغاز شده است. پس از انتقال پایتخت از قزوین به اصفهان در سال 1007هجری، آیینه‌کاری در کاخ‌های تازه‌ساز این شهر و کاخ اشرف بهشهر گسترش یافت.

سقوط سلسله صفوی و ناپایداری سیاسی و اقتصادی که به دنبال آن پدید آمد، برای مدتی هنر آیینه‌کاری را دچار رکود کرد. نخستین بنای آیینه‌کاری شده پس از این دوره دیوان‌خانه کریم‌خان زند در شیراز بود که آن هم به سال ‌1209 هجری قمری به فرمان محمدخان قاجار ویران شد و ستون‌های یکپارچه حجاری شده و درهای خاتم و آیینه‌های بزرگ آن را برای توسعه و بازسازی ایوان دارالامارۀ تهران‌(ایوان تخت مرمر کنونی) به تهران حمل کردند.

هنر آیینه‌کاری در قرن 13 هجری قمری در ایران رو به ترقی و گسترش نهاد و تکاملی تدریجی اما محسوس داشت. در طول این قرن آثار زیبایی چون تالارها و اتاق‌های شمس‌العماره (1284هجری ق)، تالار آینه کاخ گلستان (1299هجری شمسی) در تهران، آینه‌کاری ایوان و آستانه حضرت عبدالعظیم در شهر ری، آیینه‌کاری دارالسیاده آستان قدس رضوی در مشهد و آیینه‌کاری‌ ایوان حرم حضرت معصومه(س) انجام گرفت که هر یک به تناسب شیوه کار نمونه‌های برجسته‌ای از آیینه‌کاری این دوره به شمار می‌آیند.

در اوایل سدۀ 14 هجری قمری رکودی چشمگیر در آیینه‌کاری مشاهده می‌شود، اما پس از این دوره، در بخش‌های آیینه‌کاری شده دو کاخ شهوند‌(کاخ موزه سبز کنونی) در مجموعه سعدآباد شمیران و کاخ مرمر در تهران که به ترتیب در سال‌های 1306 و 1315هجری شمسی ساخته شدند، تکامل و نوآوری‌های تازه دیده می‌شود. گسترش کاربرد آیینه‌کاری تحول دیگری است که در این سده پدید آمد.

https://file.razavi.ir/portal-pub/inline-images/keronut24tc82o3uqga22cogo8mxbdnj.jpg

اوج هنر آیینه‌ کاری را در بارگاه مطهر امام هشتم(ع) می‌توان مشاهده کرد. از چه زمانی استفاده از آیینه در تزیینات حرم مطهر رضوی رواج یافت؟
مطابق اسناد سابقۀ آیینه‌کاری در حرم امام رضا(ع) به اواخر دورۀ صفویه باز می‌گردد. در تعدادی از این اسناد که به سال 1117-1118هجری قمری تعلق دارند، به آیینه نمودن پنجره دارالسیاده اشاره شده است. پرویز ورجاوند نیز در زیر مدخل «آینه‌کاری» که در دایرۀالمعارف تشیع چاپ شده، مدعی است که یکی از قدیمی‌ترین و جالب‌ترین آثار به‌ جای مانده این هنر، آیینه‌کاری زیر گنبد حرم حضرت رضا(ع) است که به گونه مذهب در دوران شاه سلطان حسین صفوی انجام گرفته است. اما استفاده از آیینه به عنوان یکی از تزیینات معماری در حرم مطهر، از دوره قاجار رایج شد و نسبت به سایر هنرها سهم قابل توجهی را به خود اختصاص داد تا جایی که اغلب تزیینات پیشین به خصوص تزیینات نقاشی و تذهیب به تدریج با تزیینات آیینه‌کاری جایگزین شد.

با این وجود به دلیل فعالیت‌های عمرانی و تعمیرات پی‌درپی، اغلب آیینه‌کاری‌های دوره قاجار نیز با حفظ نقش‌مایه‌های پیشین، جای خود را به آیینه‌کاری‌های دوره پهلوی و جمهوری اسلامی داده است. هر چند که امکان دارد در برخی از رواق‌ها و اماکن نظیر بقعه مطهر، دارالحفاظ، دارالسیاده و توحیدخانه، بقایایی از آینه‌کاری‌های دوره قاجار بر جای مانده باشد.

 

در چه قسمت‌هایی از حرم مطهر رضوی، هنر آیینه‌ کاری برای تزیین و زیباسازی بنا به کار رفته است؟
آیینه‌کاری به دلیل شرایط خاص و آسیب‌پذیری که در مقابل رطوبت دارد، جزو تزیینات داخلی بنا محسوب می‌شود و کمتر و به ندرت در فضای باز مورد استفاده قرار می‌گیرد. در حرم امام رضا(ع) نیز از آیینه‌کاری بیشتر برای تزیین دیوارها و پوشش سقف رواق‌ها استفاده شده است. همچنین برای تزیین ورودی غرفه‌های داخل صحن‌های انقلاب و جمهوری نیز از آیینه‌کاری استفاده شده است. در یک مورد خاص در تزیین ایوان ناصری صحن آزادی نیز تزیین آینه‌کاری به کار رفته است.