در گفت وگو با پژوهشگر تاریخ هنر اسلامی عنوان شد،

کتیبه‌های حرم مطهر رضوی؛ شاخص‌ترین نمونه هنر کتیبه نگاری ایرانی- اسلامی

۱۳۹۸/۰۸/۲۱ - ۱۳:۱۰
بارگاه ملکوتی امام هشتم(ع) جلوه‌گاه معماری ایرانی - اسلامی و گنجینه‌ای ارزشمند از هنرهای ناب و اصیل هنرمندان ایرانی است که شکوه و قداست این مکان معنوی را دو چندان کرده است.

یکی از شگفتی‌های معماری حرم مطهر رضوی(ع) کتیبه‌های رنگارنگ و باشکوهی است که در جای جای اماکن متبرکه خودنمایی می‌کنند و از نظر هنر، معماری و درونمایه حرف‌های بسیاری برای گفتن دارند. اما  با وجود اهمیت کتیبه‌های حرم مطهر، در مورد آن‌ها کمتر سخن گفته شده و آنچنان که باید معرفی نشده‌اند.

https://file.razavi.ir/portal-pub/inline-images/wgz3tddh47aogf6mud3m4omrp39iy6mf.JPG
با هدف آشنایی بیشتر با کتیبه های حرم امام هشتم(ع)، با دکتر مهدی صحراگرد، پژوهشگر تاریخ هنراسلامی و عضو هیات علمی گروه معماری دانشگاه آزاد مشهد گفتگویی انجام داده ایم. از این پژوهشگر  چند کتاب تخصصی درباره کتیبه های حرم مطهر در مجموعه کتاب های شاهکارهای هنری آستان قدس رضوی به چاپ رسیده که همگی خوش درخشیده اند؛ کتاب «کتیبه‌های مسجد گوهرشاد» جایزه کتاب فصل جمهوری اسلامی، کتاب «کتیبه‌های صحن عتیق» جایزه کتاب سال رضوی در سال 1395، کتاب سال خراسان و کتاب سال جمهوری اسلامی ایران را در بخش هنر و کتاب «کتیبه های صحن جدید(آزادی)» رتبه دوم جشنواره بین المللی کتاب سال رضوی را کسب کرده است.

گفت‌وگو را با بیان پیشینه و دلایل کاربرد کتیبه در معماری بناهای ایرانی و اسلامی شروع کنیم.

کاربرد کتیبه در معماری سابقه ای طولانی دارد. کتیبه های زیادی از دوران باستان از سرزمین های مختلف اعم از روم، مصر، بین النهرین و ایران به جا مانده که نشان دهندة اهمیت و کاربرد گسترده این عنصر است. اما باید دانست که کتیبه های دوران باستان عموما جنبة اطلاع رسانی دارند و هدف از درج کتیبه انتقال اطلاعاتی درباره تاریخ فتوحات، ساخت بنا یا نام پادشاهان و حاکمان بوده است.
اما در دوران اسلامی علاوه بر کارکرد پیشین کارکرد دینی و اعتقادی کتیبه ها به شدت تقویت شد، به طوری که به یکی از مهمترین عناصر تزیین در هنر و معماری اسلامی تبدیل شد. به علاوه در دوران اسلامی به سبب اکراه در به کاربردن تصاویر جانوری و انسانی در تزیین بناهای دینی و مذهبی، زمینة کاربرد کتیبه بیش از پیش گسترش یافت. به طوری که به مرور کتیبه در فرهنگ اسلامی همان کارکردی را یافت که شمایل در هنر مسیحی ایفا می‌کرد. از دیگر زمینه های گسترش کتیبه در فرهنگ اسلامی احادیثی است که نظر کردن در متن قرآن را ارج می نهند. مطابق با احادیث نظر کردن در متن قرآن حتی برای کسانی که سواد خواندن و نوشتن ندارند ثواب اخروی در پی دارد به همین سبب شاید یکی از انگیزه های مسلمانان در آراستن هربنا اعم از دینی و غیردینی در معرض تماشا قراردادن متن قرآن بوده است. بنابراین در مجموع می‌توان علل کاربرد گسترده در کتیبه نگاری بناهای اسلامی را یکی در ماهیت دین اسلام در ابتنا بر «کلمه» و نه تصویر دانست، دیگر در اهمیت متن قرآن در نظر مسلمانان و کسب ثواب از تماشای مداوم آن دانست و سوم ضرورت های بنا که نیازمند درج اطلاعاتی در خصوص زمان ساخت یا تعمیر، حامی یا بانی بنا و درج متون مرتبط مثل وقف‌نامه ها و قوانین حکومتی و ... دانست.