گزارشی از اسناد و آثار موزه‌ای با موضوع «خلیج فارس» موجود در گنجینه رضوی؛

خليج همیشه فارس در آينه تاريخ

۱۳۹۸/۱۲/۰۸ - ۱۴:۱۷
نام خلیج فارس از کهن ترین ادوار تاریخی تا دایره المعارف های کنونی قرن 21 میلادی همچنان باقی مانده است.

«خلیج فارس، خلیج فارس است و بس!»؛ نامش خلیج فارس بوده، هست و خواهد ماند«؛ همین کلمه «فارس» فقط پسوند این دریا و خلیج نیست، بلکه ماهیت آن را شکل می‌دهد.
باید برای معرفی تمدن دیرپای ملت بزرگ ایران بر اساس مستندات ثبت شده تاریخ در راستای روشن شدن افکار جهانیان و همچنین نسل جوان کشور گام برداشت که در این راستا رسانه های اجتماعی نقش مؤثری در دفاع از عرصه میراث فرهنگی و تاریخی ایران در خلیج فارس دارند.
در کتابخانه آستان قدس رضوی منابع نفیس متعددی از جمله نسخه های خطی، اسناد و مطبوعات و آثار موزه ای مرتبط با خلیج فارس به زبان های مختلف وجود دارد که در سال های دور به این گنیجنه اهداء شده است. در این منابع از دریای فارس، بحر فارس، بحر عجم، خلیج عجم و خلیج فارس نام برده شده است.
وقف؛ نقش مهمی در ماندگاری آثار تاریخی و هویت ملی دارد که این مهم حتی در نسخ خطی، اسناد و آثار موزه‌ای با موضوع «خلیج فارس» موجود در گنجینه رضوی خود را نشان می دهد.


خلیج همیشه فارس
خلیج فارس آبراهی هلالی شکل است که در جنوب سرزمین ایران و در امتداد دریای عمان و شبه جزیره عربستان واقع شده است. وسعت خلیج فارس در حدود 232850 کیلومتر مربع و بعد از خلیج مکزیک و خلیج هادسون سومین خلیج بزرگ جهان محسوب می شود. این منطقه به دلیل موقعیت جغرافیایی و استراتژیکی ویژه خود، در گذشته و در حال حاضر، نقش بسیار مهمی در شکل گیری تمدن ها، جوامع، اقتصاد، سیاست و روابط بین المللی به خود اختصاص داده است.
در دوره هخامنشیان خلیج فارس با نام «سینوس پرسیکوس» (Sinus Persicu) و «ماره پرسیکوم» (Persicum Mare) شهرت داشته است. این نام به تدریج به زبان های کهن و جدید وارد شد و ممالک و مسالک نویسان، مورخان و جغرافی دانان نیز از این دریا با نام های «دریای پارس»، «بحر فارس» و «خلیج فارس» یاد کرده اند.
در دوران اسلامی نیز در آثار مورخان و جغرافی نویسان همانند ابن فقیه در کتاب مختصر کتاب البلدان از بحر فارس یا دریای پارس، یاقوت حموی در معجم البلدان، اصطخری در کتاب المسالک و الممالک از بحر فارس و... دریای پارسی گفته اند.
همچنین مقدسی در کتاب احسن التقاسیم، ابن حوقل در صوره الارض، ابن مطهر در کتاب البدء و التاریخ و ابوریحان بیرونی در کتاب التفهیم از دریای فارس یا دریای فارسی یاد کرده اند.
از نویسندگان معاصر می توان به جرجی زیدان و فیلیپ اشاره کرد که در کتاب های خود از نام خلیج فارس یاد کرده اند. همینطور در فرهنگ المنجد که از قاموس های معتبر عربی می باشد، از خلیج فارس سخن گفته شده است.


قدیمی‌ترین سند خلیج فارس در گنجینه رضوی
یکی از آثار وقف شده به گنجینه آستان قدس رضوی، ترجمه فارسی کتاب «المسالک و الممالک» اثر جغرافیدان نامدار ایرانی؛ ابواسحاق ابراهیم بن محمد اصطخری است.
این کتاب که در قرن 4 قمری و به زبان عربی تألیف شده، از نخستین آثار جغرافیایی دانشمندان مسلمان به حساب می آید و توضیحات کاملی را از قلمرو اسلامی، از جمله سرزمین های مسلمان شمال آفریقا، سرزمین های عربی و نیز سرتاسر فلات ایران تا آسیای میانه را ارائه کرده است.
در این اثر ارزشمند دریاها، دریاچه ها، کوه ها، رودها، دشت ها و صحراها مورد بررسی قرار گرفته است و فهرستی از شهرها، طوایف، اقوام و قبایل ساکن در مناطق مختلف به همراه شرحی از آداب و رسوم هر کدام آمده است. این کتاب به زبان فارسی ترجمه شده است که یکی از نسخه های خطی آن در مخزن کتاب های خطی کتابخانه آستان قدس رضوی به شماره 5405 نگهداری می شود.
مترجم نسخه ترجمه شده کتاب «المسالک و الممالک» به زبان فارسی نامشخص بوده اما به کوشش ایرج افشار در سال 1340 شمسی به چاپ رسیده است. در این کتاب آمده است: «اسلام ملک جین است و آنچه بدان بپیوندد از حدود ترکستان و جنوبی اسلامی دریای فارس باشد»
نسخه فارسی کتاب «المسالک و الممالک» به خط نسخ و نستعلیق بوده که در حدود اواخر قرن هفتم قمری کتابت شده است. کاغذ این اثر نخودی، دارای جلد تیماج و واقف آن نامعلوم است.


اسناد مورخ 1238 و 1317 قمری
در مرکز اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی، اسناد نفیس و قدیمی در خصوص خلیج فارس وجود دارد که به چند سند آن می توان اشاره کرد. سند شماره 4- 1/ 4338 مربوط به انعقاد قراردادي بین محمد زکي خان؛ سردار فارس و سرحددار انگلیس در هندوستان پیرامون همکاري هاي متقابل برای برقراري امنیت در بنادر و جزایر واقع در خلیج فارس و توافق بر سر حضور نیروهاي انگلیسي در آن حدود می باشد که سند مذکور در تاریخ 1238 قمری تنظیم شده است.
سند دیگر به شماره 1/ 107395 با عنوان جواز نامه صادره توسط دولت انگلیس در خلیج فارس، مربوط به حمل مال التجاره از بندر بوشهر به داخل ایران براي محمد شفیع تاجر کازروني است که تاریخ تنظیم این سند سال 1317 قمری می باشد.


نقشه اهدایی رئیس جمهور اتریش
در موزه هدایای مقام معظم رهبری، نقشه ای نگهداری می شود که آن را توماس کلستیل؛ رئیس جمهور اتریش در سال 1384 به مقام معظم رهبری هدیه کرده و ایشان نیز آن را به گنجینه رضوی اهداء کرده اند. این نقشه به زبان آلمانی و به ابعاد 46 ×56 سانتی متر است.
در این نقشه نام «Persischer Meerbusen» که به انگلیسی «Persian Gulf» و به فارسی «خلیج فارس» است به وضوح دیده می شود. با توجه به اطلاعات موجود از نقشه های مشابه با لوگو و طراحی مشابه موجود، احتمالا این نقشه در قرن 19 میلادی ترسیم شده و در وین اتریش انتشار یافته است.


کره های جغرافیای ساخت قرن 19 میلادی
در گنجینه نجوم آستان قدس رضوی تعداد زیادی کره در معرض نمایش قرار گرفته که می توان به دو کره ارزشمند اشاره کرد؛ یکی کره جغرافیایي با نام «Persian Gulf» است که سال 1850 میلادی توسط نیتون و پسر در انگلستان ساخته و به این گنجینه اهداء شده است. ارتفاع این کره با پایه 36 سانتی متر و قطر آن 5/ 22 سانتی متر می باشد.
اثر مهم دیگر در گنجینه نجوم آستان قدس رضوی، کره جغرافیایی مالبي با نام «Persian Gulf» می باشد که 1845 میلادی در انگلستان ساخته و به گنجینه رضوی اهدا شده است.

پیوست ها:
منابع:
افزودن دیدگاه جدید

متن ساده

HTML محدود