آیت الله محمد هادی یوسفی غروی در گفتگو با آستان نیوز:

حضرت علی(ع) شخصیتی تمدن ساز در فرهنگ اسلامی است

۱۳۹۹/۰۲/۲۵ - ۲۰:۳۷
امامان معصوم علیهم السلام پیشگامان و داعیه داران فرهنگ اصیل اسلامی به شمار می آیند؛ آن بزرگواران به دلیل شناخت دقیق و جامع از جنبه های مختلف فرهنگ دینی و آگاهی به علوم و دانش های زمان خود در ایجاد و تقویت پایه های فرهنگ و تمدن اسلامی نقش مهمی داشتند.

در رأس این حرکت فرهنگ ساز، حضرت علی(ع) قرار داشتند؛ شخصیتی که نه تنها در دوران حیات خویش، بلکه در زمان پیامبر(ص) نیز در پایه گذاری و گسترش علوم و فرهنگ اسلامی نقشی به سزا ایفا نمودند. همزمان با ایام شهادت حضرت علی(ع) درباره اقدامات فرهنگی و تمدنی آن حضرت با آیت الله محمد هادی یوسفی غروی، محقق و مورخ دینی و استاد حوزه علمیه قم به گفتگو نشستیم. گفتنی است آیت الله یوسفی غروی در زمینه «فقه و اصول» و «تاريخ و حديث» دارای تالیفات بسیاری است که از جمله آنها می توان به کتاب های اصول العقائد فى الاسلام، الاسلام و الحضارة الغربیه، القضاء و القدر فى القرآن و الحديث، النجاة فى القيامة فى تحقيق امر الامامة، الموسوعة التاریخ الاسلامیه و..... اشاره کرد.

 

بحث را با معرفی مؤلفه های فرهنگ و تمدن اسلامی و نقش حضرت علی(ع) در پایه گذاری این تمدن شروع کنیم.
تمدن اسلامي تمدني ديني است که مؤلفه هاي آن بر محور اسلام استوار باشد. اين تمدن بر اساس نگرش توحيدي و مجموعه اي از ساخته ها و اندوخته هاي معنوي و مادي، انسان را به سوي سعادت و کمال سوق مي دهد. حضرت علی(ع) شاگرد برجسته و پرورش یافته دامان رسالت هستند و چه در زمان حیات پیامبر(ص) و چه پس از آن در جهت گسترش تمدن اسلامی اقدامات ارزشمندی را انجام دادند. ایشان در جهت احیای سنت پیامبر(ص) و فراخوانی مردم به زیستن در سایه این سنت گامهای بلندی برداشتند و به قرآن کریم و تفسیر آن، تربیت امت و از میان بردن فساد توجه زیادی مبذول داشتند. سخنان ارزشمند امام علی(ع) در زمینه های مختلفی مثل خداشناسى، دين‏شناسى، امور اجتماعى، اخلاق، سیاست و... در بالاترين مرتبه و در حدّ اعجاز است و مى‏تواند به صورت يك طرح اساسى براى پى‏ريزى عقايد دينى و ترسيم خط سياست اسلامى و تنظيم پايه‏هاى اخلاق مذهبى و در نهايت هدايت و رستگارى بشريت و رسيدن به سرمنزل سعادت مورد بهره‏بردارى قرار گيرد. مؤلفه هاي تمدن ساز در سیره امام علی(ع) به ویژه در زمان حکومت ایشان، ضمن آنکه حيات دوباره به تمدن اسلامي بخشيد؛ راه و نقشه اي براي آن ترسيم کرد که انحرافات دوره اموي نيز نتوانست مانع از بالندگي آن در سده هاي بعد شود.‬‬‬‬‬‬

 

در منابع تاریخی، امام علی(ع) به عنوان پایه گذار بسیاری از علوم و معارف اسلامی معرفی شده اند. منظور از علوم اسلامی چیست و امیرالمومنین در جهت تکوین آنها چه نقشی ایفا کردند؟
منظور از علوم و معارف اسلامي، آن دسته از علومي است که در حوزه های فرهنگی اسلامی و در دامان آن رشد و نما یافته و برای فهم آموزه‌های دین اسلام تدوین شده‌اند. علی(ع) در علوم مختلف مربوط به قرآن پیشگام هستند. اولين کسي که قرآن را نوشته و گردآوری نمودند اميرالمومنين علي(ع) و اولين کسي که قرآن را نقطه گذاري نموده ابوالاسود دئلي يکي از اصحاب اميرالمومنين(ع) بوده است. امام علی(ع) همچنین پایه گذار علم نحو هستند؛ ایشان به قرائت مسلمانان غیرعرب یا کسانی که زبان عربی را به خوبی نمی دانستند توجه فراوان نموده و به همین دلیل پس از خاتمه جنگ جمل در شهر بصره در جنوب عراق، علم نحو یعنی دستور زبان عربی را برای رعایت و عنایت قرائت صحیح قرآن کریم به کاتب خود به نام ابوالاسود دئلی آموختند. در زمان رسول خدا(ص) چون مردم از شان نزول آيات اگاهي داشتند و همچنين قرآن به زبان مادري آنها نازل شده بود، از اين رو کمتر دچار مشکل در فهم قرآن مي شدند. ولي بعدها احتياجات فراوان به احکام الهي و فهم حقايق آن نياز به تعمق بيشتري داشت که علم تفسير را به وجود آورد. اگر بخواهيم بدانيم اولين مفسر قرآن چه کسي بوده است، بي ترديد نام پيامبر(ص) و علي(ع) مي درخشد؛ در واقع تفسير امام علي(ع) را بايد سرآغاز تفسير عقلي از قرآن کريم دانست.
اميرالمومنين(ع) همچنین به گسترش و تعميق مباحث کلامي پرداخته و اولين متکلم اسلام هستند. برخلاف برخي اظهار نظرها، کلام اسلامي از کلام مسيحي نشأت نگرفته و کلام شيعي نيز متاثر از کلام معتزلي نيست. علم کلام از ابتدا به عنوان علم منظم و منسجمي مطرح نشده؛ بلکه يک سري بحث هايي درباره مسائل مختلف اعتقادي بوده که معمولا به جدل نيز کشيده مي شده که اين استدلالات و مباحثات در سه قالب آموزش و تعليم، مناظره و مجادله و پرسش و پاسخ مطرح شده است. در زمان حيات رسول خدا(ص) با توجه به حضور ايشان و پاسخگويي به مسائل، در اين باره کتابي تدوين نشد، اگر چه شخص منحصر به فرد اين دوره همچون ساير عرصه هاي علوم، اميرالمومنين(ع) است که براي نخستين بار درباره ذات و صفات خداوند، حدوث و قدم، بساطت و ترکيب، وحدت و کثرت و...بحث هاي عميقي مطرح نمودند.
حضرت علی(ع) نه تنها بسیاری از علوم اسلامی را بنیاد نهادند بلکه در همه علوم و دانش ای عصر خود سرآمد بودند. برای مثال آن حضرت با توجه به اصول علمی جهت صحیح قبله را بسیار دقیق تعیین کردند که بسیار دقیق تر از کسان قبل بود. خلاصه ای از اقدامات امام علی(ع) و علومی که پایه گذاری نمودند در کتابی عربی به نام «علم امام» از آیت الله سید علی اصغر موسوی لاری آمده که من آن را به فارسی برگرداندم.

 

امیرالمومنین(ع) در نهج البلاغه در خصوص شرح وظايف حاكم اسلامي و جايگاه تعليم و تربيت ديني، آموزش و پرورش علمي و ديني مردم را اصلي‏ترين حقوق مردم بر امام و حاكم اسلامي عنوان کرده اند. آن حضرت در این زمینه چگونه عمل کردند؟
مسأله تعليم و تعلم چنان ارزشي نزد اميرالمومنين(ع) داشت که افزون بر سفارش به ديگران، خود نيز مجلس درس داشتند. امام باقر(ع) مي فرمايند: هنگامي که علي(ع) نماز صبح را به جا مي آورد، تا طلوع خورشيد در حال تعقيب نماز بود؛ هنگام طلوع خورشيد تهي دستان و مستمندان و ديگر قشرهاي مردم نزد ایشان جمع مي شدند و او به آنان دين شناسي و قرآن مي آموخت و در ساعتي خاص از اين جلسه برمي خاست.‬‬‬‬
پیامبر اکرم(ص) نیز مسئولیت تعلیم کسانی را که در آنها اشتیاق به مبانی اسلام را می یافتند به امام علی(ع) می سپردند و ایشان را به پیروی از علی(ع) تشویق میفرمودند تا اینکه افرادی به نام شیعیان علی در همان زمان رسول خدا(ص) شناخته شدند؛ شخصیتهای بزرگی مثل عمار یاسر، سلمان فارسی، جابربن عبدالله انصاری، ابوذر، مقداد به اسعد کندی و عبدالله بن عباس جزو این گروه بودند. این برجستگان با وجود شرایط دشوار حکومت پس از وفات پیامبر(ص) بر پیروی از امام علی(ع) پایدار ماندند. زمانی که امیرالمومنین(ع) زمام خلافت را به دست گرفتند گروهی از مومنان وفادار و دلاورمردان شجاع گرد شمع وجود آن حضرت حضور یافتند و امام آنها را بر اساس مبانی اسلام به گونه ای خاص تربیت کرده و در زوایای گوناگون زندگی علوم مختلفی را به آنان آموختند و آنان در یاری رسالت اسلامی به امام و حفظ و حراست آیین الهی از انحراف و تباهی به ایفای نقش خود پرداختند. آنها در برابر زمامداران سرکش و کسانی که به ناحق بر مقدرات آنان استیلا یافته بودند مواضعی پسندیده داشتند.

 

 یکی از مهمترین مؤلفه های تمدن اسلامی برقراری عدالت و مبارزه با تبعیض و نابرابری های اجتماعی است. حضرت علی(ع) در این زمینه چه گام هایی برداشتند؟
از نظر امام علي(ع) ملاك سياست و هدف اصلي و غايي حكومت برقراري و گسترش عدالت است. ايشان حكومت را راهي براي برقراري عدالت، احقاق حق، و خدمت به اجتماع ميدانند. از نظر امام آن اصلي كه ميتواند تعادل اجتماع را حفظ كند، رضايت همه را تأمين كند و به پيكر اجتماع سلامت و به روح آن آرامش بخشد، عدالت است. امام همه نيکي ها را در سايه عدالتخواهي و عدالتگرايي دانسته و آن را شريفترين اصل در به کمال رساندن فرد و جامعه معرفي کرده اند؛ زيرا در پرتو عدالت است که همه چيز در مجراي صحيح خود قرار ميگيرد و حق هر ذي حقي ادا مي شود و بستر کمال براي همگان مهيا مي شود و دولتها پايدار مي شود و جامعه آهنگ پيشرفت مي گيرد. آن حضرت(ع) برای رسیدن به مقصود و ایجاد یک جامعه نمونه اسلامی، در این محورها فعالیت خود را آغاز کرد و در مدتی کمتر از پنج سال، توانست انحرافاتی که در جامعه دینی پدید آمده بود تا حد زیادی اصلاح و با عوامل مخرب برخورد کند. در باور علوی اصلاحات صرفا با صدور فرمان های حکومتی امکان‏پذیر نیست، بلکه افراد جامعه باید عدالت اجتماعی را در زندگی روزمره خود لمس کنند و در عمل آنرا ببینند، در این صورت است که در جامعه تحرک و پویایی و همبستگی و دلگرمی در کارهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی به وجود خواهد آمد. یکی اقدامات حضرت در این زمینه اصلاح کیفیت تقسیم بیت المال بود. ایشان شیوه تقسیم بیت المال مردم را به همان سنت اولیه و زمان رسول خدا(ص) برگرداندند و روش تقسیم اموال بر اساس طبقات اجتماعی را لغو کردند.

 

 امام علی(ع) در دوران حکومت خویش از چه روش هایی برای تثبیت پایه های تمدن اسلامی بهره گرفتند؟
رويکرد امام علي رويکردي تمدن ساز بود و هريک از معيارهاي حکومت ايشان قدمي براي ساخت و تثبيت تمدن اسلامی بود. اگر مرام و منش و سياستهاي حکومتي ايشان نبود، بي گمان امويان ريشه هاي تمدن نوپاي اسلامي را مي خشکاندند و چيزي از تمدن اسلامي باقي نمي ماند. اقدامات ایشان در هر برهه از زمان درسی برای مسلمانان به همراه داشت و شیوهای نوین و تمدن ساز به شمار می آمد. از جمله اقدامات علمی و تمدنی در اسلام که به دست امام علی(ع) پایه گذاری شد می توان به کیفیت و چگونگی مدیریت جنگ های داخلی مسلمانان اشاره کرد. مثل جنگهای سه گانه جمل، صفین و نهروان که خود حضرت در آنها حضور داشتند. تمام فقها از جمله ابوحنیفه گفته اند اگر امام علی(ع) این جنگها را انجام نمی داد کسی در اسلام راهی نمی یافت که احکام جنگ داخلی با دیگر مسلمانان را بیان کند. امیرالمومنین(ع) با روش و رفتار خود در این جنگها روش شرعی رفتار صحیح در جنگهای داخلی با  دیگر مسلمانان را در اسلام پایه گذاری کردند.‬‬‬

 

*مسئولان جوامع اسلامی در عصر حاضر چگونه باید از سیره امام علی(ع) الگو بگیرند؟
جامعه اسلامی به شناخت سیره امام علی (ع) با رویکرد تمدنی نیاز اساسی دارد. تمام مذاهب اسلامی آن حضرت را قبول دارند و در تمدن اسلامی که به تمام مسلمانان تعلق دارد می‌توان از سیره ایشان استفاده کرد. امام علی (ع) در زمان خود نوعی حکومت اسلامی بر پایه معیارهای عالی اسلامی تشکیل دادند. امروزه هم می‌توان از آن نوع حکومت الگوبرداری کرد. امام علی(ع) شخصیتی تمدن ساز بودند و  مدل حکومتی ایشان بهترین نمونه جامعه اسلامی است.

 

گفتگو: زهرا دلپذیر

 

پیوست ها:
منابع:
افزودن دیدگاه جدید

متن ساده

HTML محدود

Image CAPTCHA
کاراکترهای نمایش داده شده در تصویر را وارد کنید