گزارشی از آرشیو تصاویر زائران مرکز اسناد آستان قدس رضوی

زوار امام رضا(ع) از نگاه تصویر

۱۳۹۹/۰۴/۱۰ - ۱۲:۰۷
مشهد یکی از اماکن مقدسی است که خیلی‌ها به قصد زیارت حرم مطهر امام رضا‌(ع) رو به سوی آن مکان می‌نهند.

زیارت این مکان مقدس همواره آرزوی قلبی افراد بوده و از زمان‌های قدیم وقتی افرادی به عنوان زائر، قصد زیارت امام رضا(ع) را می‌کردند مردم و اهالی دور و بر سراغ ایشان می‌آمدند و التماس دعا داشتند و این افراد را مقدس می‌دانستند. با شهادت امام رضا (ع) در سال 203 ق پیکر پاک ایشان در کنار قبر هارون الرشید به خاک سپرده شد. این عمارت در میان باغی بزرگ و زیبا قرار داشت که متعلق به حمید بن قحطبه والی توس بود. نظارت دقیق حکام جور بر حرکات و سکنات شیعیان، منع آن‌ها از توجه به مرقد امام و درک فیض زیارت، موجب شد تا سال­ها سپری شود و بنایی در خور و شایسته مضجع شریف حضرتش احداث نشود. سرانجام سال­ های سخت به کندی سپری شد و کثرت و تداوم کرامات امام موجب شد توجه و اقبال مردم و حاکمان آن زمان به ویژه اهالی خراسان و مناطق دیگر نسبت به امام هشتم فزونی یابد و ارادتمندان به بقعه و بارگاه رضوی، زیارت پرفیض مرقد منورش را بر خود فرض دانسته و اقدام به ساخت و مرمت و تذهیب و تزیین و حفظ و نگهداری آن بنای مقدس کنند. در طول قرن‌های مختلف، رجال کشورهای اسلامی، حکام و امرای خراسان، مردان با اخلاص و علاقه‌مند به مقام شامخ ولایت و امامت با صرف مبالغی در تجدید عظمت آن کوشیده اند تا ضمن تزیین آن با ایجاد بناها و به جای گذاشتن آثاری، این مکان شریف را مملو از جلوه­ های کهن هنری دوران گذشته کرده، نفایس تاریخی و شاهکارهای هنری خود را مخلصانه به این جایگاه رفیع عرضه دارند.

 

 

عکس؛ سندی مصور از فرهنگ‌ها

در کنار توسعه حرم مطهر امام رضا(ع) سیل توجه به زیارت امام بیشتر شد و همه ساله میلیون‌ها زائر به زیارت این مضجع شریف به مشهد مقدس سفر می‌کنند. در این میان از گذشته تا کنون چگونگی سفر زوار و زیارت ایشان در منابع مختلف اعم از خاطرات‌، سفرنامه‌ها، اسناد و تصاویر منعکس شده است. زهرا ملایریان؛ کارشناس عکس دیجیتال مرکز اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی معتقد است با توجه به جایگاه مهم عکس ­هایی که زائران در مسیر سفر و مکان ­های زیارتی ثبت کرده‌اند، شناسایی و بررسی حفاظت و نگهداری از آن‌ها به ویژه عکس هایی که مربوط به زمان­ های قدیم است، به عنوان اسناد تصویری از اهمیت بسزایی برخوردار است. وی می­ گوید: «عکس ­ها نشان‌دهنده فرهنگ، پوشش زوار فرهنگ‌های مختلف، نشانگر بافت قدیمی اطراف حرم و چگونگی حضور زوار در مقابل دوربین، چگونگی برگزاری مناسبت‌ها، اعیاد، عاشورا و تاسوعا است.»

 

 

گنجینه‌ای از اسناد مصور

مدیریت امور اسناد و مطبوعات کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی با توجه به جایگاه تصاویر در واگویه کردن تاریخ، علاوه بر نگهداری اسناد مکتوب، نگهداری و جمع آوری عکس ­ها را از طریق اهدا، خریداری و مبادله در دستور کار خود قرار داده است. به طوری که در این مرکز نزدیک به‌ 500 قطعه عکس جمع‌آوری شده است که از این میان‌‌‌347 قطعه عکس با کلید واژه «زوار» در پایگاه سیمرغ وارد شده و در اختیار محققان و پژوهشگران قرار دارد. لازم به ذکر است تعدادی از عکس‌ها وجود دارد که زائرین ایرانی  و خارجی هنگام تشرف به حرم گرفته اند و به صورت شخصی نگهداری می‌شود و آمار دقیقی از آن‌ها در دست نیست. طبق آمار به دست آمده از بررسی پایگاه سیمرغ 188 قطعه عکس بدون عکاس و بدون تاریخ است، 52 قطعه عکس نیز وجود دارد که عکاس آن‌ها مشخص است ولی  تاریخ ندارند،94 قطعه عکس  بدون  هیچ مشخصه‌ای از عکاس با تاریخ در مجموعه مشخص شده است.

 

 

عکس زوار در اماکن متبرکه                         

ملایریان به تقسیم‌بندی تصاویر آرشیو شده اشاره دارد که نشان می­ دهد عکس ­های زوار در کدام مکان­ های حرم گرفته شده است. این مکان‌ها با توجه به موضوع عکس ­ها شامل حضور زوار در صحنین از زوایای مختلف، پنجره فولاد، ضریح، رواق‌ها، سقاخانه اسماعیل طلایی و ایوان­ ها است. تمامی این عکس­ ها نشان شوق و ارادت زوار حرم رضوی است و حالت‌های مختلف زیارت را نشان می­ دهد. مثلا عکس ­های مجاور پنجره فولاد، بیشتر زواری را نشان می دهد که به قصد شفا گرفتن حاجت در این مکان تجمع کرده‌اند. علاوه بر حضور زوار‌، عکس ­هایی که از زوایه ­های مختلف گرفته شده­ اند سایر اماکن حرم از جمله نقاره­ خانه‌، ایوان ساعت و غیره را نشان می­ دهد.

 

 

سابقه عکاسی از حرم

حضور زوار در حرم سابقه دیرینه دارد. اما سابقه عکس در حرم به دوره ناصرالدین شاه بر‌می‌گردد. ملایریان در این رابطه می‌گوید: «عکس­هایی که از حرم گرفته شده متنوع بوده و برخی از آن‌ها حضور زوار را در قسمت­های مختلف نشان می‌دهد. بیشترین تعداد عکس­ها مربوط به دوره انقلاب و کمترین مربوط به دوره قاجار است.» در گذر زمان، تعداد زیادی از شخصیت­ها و رجال مملکتی جهت زیارت به پابوسی امام آمده‌اند. تنها جایی که فاصله‌ها از بین می‌رود و همه خود را در پیشگاه خداوند برابر می‌بینند مکان­های زیارتی است. در این مکان­ها به روایت تصاویر، افراد اعم از زن و مرد، پیر و جوان و از همه گونه طبقات اجتماعی حضور دارند. کارشناس عکس دیجیتال مدیریت اسناد و مطبوعات رضوی در این گفتگو به حضور رجال و شخصیت‌های سیاسی فرهنگی و اجتماعی ایرانی و خارجی در حرم مطهر رضوی اشاره داشته و می‌افزاید: «برخی از عکس­ها تنها حضور زنان و کودکان و چگونگی زیارت ایشان را انعکاس داده است. عکس زوار خارجی هم نشان می‌دهد این افراد با هدف آشنایی با حرم مطهر از جنبه توریستی وارد این مکان مقدس شده‌اند. اما آنچه به زیبایی در این عکس‌ها ثبت شده است، ارادت زائران حرم مطهر رضوی از اقوام مختلف با فرهنگ‌های متنوع است». با توجه به بررسی‌های انجام شده در عکس‌های زوار موجود در مدیریت اسناد و مطبوعات مشخص شده که این عکس‌ها دارای تنوع به لحاظ موقعیت مکانی و طبقات اجتماعی و دوره‌ای است. جا دارد با همکاری مجموعه‌داران تصاویر تاریخی این آرشیو کامل شده تا برای محققان و پژوهشگران عرصه‌های علوم اجتماعی، ظرفیت غنی‌تر از اسناد و مدارک تاریخی مهیا شود.

 

 

گزارشگر: فاطمه باغشاهی

 

برچسب ها:
پیوست ها:
منابع:
افزودن دیدگاه جدید

متن ساده

HTML محدود

Image CAPTCHA
کاراکترهای نمایش داده شده در تصویر را وارد کنید