به مناسبت 14 مردادماه سالروز صدور فرمان مشروطیت؛

بررسی تاثیر انقلاب مشروطه در تحولات رسانه‌ای ایران بر اساس آرشیو نشریات گنجینه رضوی

۱۳۹۹/۰۵/۱۳ - ۱۴:۰۷
75 سال پس از انتشار نخستین نشریه ایران با نام «کاغذ اخبار» که میرزا صالح شیرازی در دوره محمد شاه قاجار، منتشر کرد، انقلاب عظیمی در ایران اتفاق افتاد که زمینه ساز تحولات گسترده در مملکت شد.

باز شدن فضای سیاسی جامعه، حضور مردم کوچه و بازار در تحولات اجتماعی و سیاسی، طرح آزادانه مسائل اعتقادی، اجتماعی، اقتصادی در مطبوعات و سایر اجتماعات و علاقه مندی مردم به کسب سواد، سبب شد که اوضاع فرهنگی جامعه نسبت به گذشته تغییر کند. مظفرالدین شاه در 15 جمادی ‌الثانی 1324 قمری «فرمان مشروطه» را امضاء کرد. با امضای فرمان، متن آن در روزنامه های «ایران» و «حبل ‌المتین کلکته» (رجب 1324ق.) به ‌چاپ رسید و از این پس افکار عمومی خواهان عدالت، رفاه و امنیت شدند و آن را از طریق منابر، مساجد، انجمن ها، جراید و شب نامه ها فریاد زدند و حکومت نیز مجبور به ارائه امتیازات گسترده در این زمینه شد.

 

توسعه مطبوعات
ابراهیم حافظی رئیس اداره مطبوعات سازمان کتابخانه ها موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی با استناد به آرشیو مطبوعات موجود در گنجینه رضوی، به تحولات گسترده و قدرت مطبوعات ایران پس از صدور فرمان مشروطیت اشاره دارد. وی تصویب اولین قانون مطبوعات ایران را یکی از دستاوردهای این دوره از تاریخ ایران عنوان می کند که قدرت و توسعه مطبوعات را به همراه داشت و باعث کاستن از سانسور اطلاعات شد. يكي از مهم ‌ترين مشخصه‌ هاي مشروطيت ايران‌، مطبوعات است. رشد سريع مطبوعات و تحول ساختار، محتوا و کارکرد آن ها يكي از مهمترين تاثیرات اين انقلاب بود. حافظی به چاپ بیش از 700 نشریه در ایران طی 15 سال برقراری مشروطه اشاره دارد که نشانگر تحولی بزرگ در جامعه مدنی آن زمان ایران است.

 

180 عنوان نشریه دوران مشروطه در گنجینه رضوی
فقر آرشیوداری روزنامه‌ ها در ایران، کمتر از 50 درصد این نشریات را باقی گذاشته است و از سایر عناوین فقط در حد نام آن ها، در فهرست ‌های مطبوعاتی باقی مانده است. اگر موجودی نشریات مشروطه در آرشیوهای ایران کنار هم قرار گیرند، معرف ارزشمندی از ارزش روزنامه ‌نگاری آن دوره خواهد بود. گنجینه هزار ساله رضوی که مخزن سرشار از نفایس و نوادر مکتوب دانش ایرانیان است، گنجینه ای ارزشمند از مطبوعات ایران را از نخستین نشریه ادواری تا بسیاری از نشریات در حال انتشار ایران فراهم آورده تا کام محققان را در پژوهش های مبتنی بر نشریات، سیراب کند. رئیس اداره مطبوعات آستان قدس رضوی به وجود بیش از33هزار نشریه مربوط به تاریخ 185 ساله مطبوعات ایران در این گنجینه اشاره دارد که بسیاری از آن ها جزء نفایس و نسخه های منحصر بفرد محسوب می شوند. ابراهیم حافظی می گوید: «در این آرشیو بالغ بر 350 نشریه وجود دارد که از دوره قاجار شناسایی و جذب شده و حدود 180 عنوان آن مربوط به دوره 15 ساله مشروطه است که از 15 جمادی‌الثانی 1324 قمری تا کودتای رضاخان در اسفند 1299 شمسی منتشر شده اند.»

 

آنچه از مطبوعات در دوره مشروطه انتشار یافت
اولین روزنامه‌ ای که در دوره مشروطه تأسیس شد، روزنامه «انجمن تبریز» است که در اول رمضان 1324 قمری توسط سید علی ‌اکبر موسوی منتشر شد، این روزنامه نخستين نشريه ‌اي است که پس از صدور فرمان مشروطيت در ايران بدون کسب امتياز از وزارت انطباعات منتشر شد. دومین نشریه مشروطه‌ خواه نیز به نام «امید»، از تبریز پدید آمده است. شماره اول روزنامه «امید» توسط محصلین مدرسه لقمانیه در پانزدهم رمضان 1324به‌ صورت چاپ سنگی و هفتگي در این شهر منتشر شد. مهمترین و سومین روزنامه عصر مشروطه روزنامه «مجلس» است که در تهران به ‌مديريت ميرزا محمد‌ صادق طباطبايي و دبيري اديب‌ الممالك در تاريخ يكشنبه 8 شوال 1324 قمري تاسيس شده است. روزنامه های «الجناب»، «فیوضات»، «ندای وطن»، «دعوت ‌الاسلام»، «انجمن مقدس ملی اصفهان»، «آزاد» چاپ تبریز، «بشارت» چاپ مشهد، «تمدن»، «وطن» در همین سال چاپ شدند و نسخه ‌های  آن ها در آرشیو آستان قدس رضوی موجود است.

 

اوج روزنامه نگاری
حافظی، سال 1325 قمری را اوج روزنامه ‌نگاری مشروطه طی همه سال ‌های برقراری آن عنوان می کند که در آن بیش از 90 عنوان روزنامه چاپ شده که در هیچ سال دیگری در ایام حکومت قاجار سابقه ندارد. از این تعداد نشریه40 عنوان در گنجینه رضوی موجود است. روزنامه های «خورشید» مشهد، «تشویق»، «تنبیه ‌درخشان»، «حبل المتین» تهران، «خیرالکلام» رشت، «روح القدس»، «صور‌ اسرافیل»، «صبح‌ صادق»، «ساحل ‌نجات»، «مساوات»، «نامه حقیقت»، «کشکول»، «قاسم ‌الاخبار»، «جهاد ‌اکبر»، «آذربایجان»، «تدین» تنها تعدادی از نفایس به جا مانده از سال 1325 قمری هستند. در سال‌ های بعد مشروطه تا 1299 شمسی، روزنامه ‌نگاری ایران رشد یافت. روزنامه ‌های مهمی چون «نوبهار»، «معارف»، «شرافت»، «خراسان»، «جارچی‌ ملت»، «رعد»، «جنگل»، «استخر»، «کاشف‌ اسرار»، «نسیم شمال»، «ناهید»، «روح‌ الامین»، «زاینده ‌رود»، «ایران ‌نو»، «کرمان»، «شکوفه»، «ناله ملت»، «چنته پابرهنه»، «دهقان»، «عصر جدید» گزیده ای از ده ‌ها عنوان آرشیو شده در گنجینه رضوی است که طی این سال‌ ها پدید آمدند.

 

محتوای نشریات قبل و بعد از مشروطه
وی به مقایسه محتوا و مفاهیم مطالب مندرجه در روزنامه های قبل و بعد از مشروطه پرداخته و می گوید: «در دوران قبل مشروطه اغلب اوضاع را گل و بلبل نشان داده اند و از حَسنات دربار قاجار سخن ها نوشته اند. با آغاز مشرطیت رویکرد انتقادی بر بسیاری از روزنامه ها حکمفرما شد. روزنامه های «مساوات»، «صور اسرافیل»، «روح القدس» مدیران خود را به واسطه دیدگاه نقادانه فدای دفاع از مواضع و مبارزه با استبداد کردند و انتشار آن ها متوقف شد. روزنامه هایی چون «نوبهار» مشهد بارها توقیف شد». حافظی روزنامه های قبل مشروطه را حاوی القاب بسیاری برای بزرگان، درباریان و دولتی ها عنوان می کند که برای مردم عادی نامأنوس بود، در حالی که روزنامه های پس از مشروطه به مرور از استفاده لغات پر غلو و هجو کاسته اند و القاب را کمتر به کار برده اند و نوعی ساده نویسی را پیشه کرده اند. احزاب، انجمن ها و ارکان سیاسی تا قبل از مشروطه فعالیتی نداشتند که روزنامه ای چاپ کنند اما انقلاب مشروطه به آن ها بال و پر داد و  بسیاری روزنامه ای را به عنوان ارگان اطلاع رسانی برگزیدند. هر چند سواد مردم در این زمان اندک و اغلب بی سواد بودند. اما روزنامه خوانی به لطف تحولات انقلاب گسترش یافت. در مساجد، مدارس، قهوه خانه ها که محل تجمع بودند، یک نفر با صدای بلند روزنامه می خواند و بقیه به آن گوش می سپردند که یکی از نتایج آن گسترش مدارس و علاقه به با سواد شدن از سوی عوام بود.

 

طنز تصویرگری در مطبوعات مشروطه
تصویرگری و گرافیک مطبوعاتی در دوره مشروطه به اوج رسید. حافظی، طنز تصویری این دوره را یکی از پرطرفدارترین شیوه های انتقال مفاهیم به عامه مردم عنوان کرده و در این خصوص به روزنامه های «ملانصرالدین»، «کشکول»، «کاشف اسرار»، «بهلول»، «آذربایجان»، «خیرالکلام» اشاره دارد که کاریکاتور و طنز تصویری را زیاد به کار برده اند.

 

سرانجام مشروطه ایران
در زمان مشروطه و حکومت محمد علی شاه قاجار، برای اولین بار در تاریخ مطبوعات ایران یک روزنامه نگار محاکمه و کشته می شود. سلطان العلمای خراسانی که زاده تربت حیدریه بود و در تهران روزنامه «روح القدس» را چاپ می کرد به واسطه اندیشه های مبارزه طلبانه اش محاکمه و به دار آویخته شد. میرزا جهانگیر شیرازی و سید محمدرضا شیرازی نیز همین سرنوشت را پیدا کردند. همزمان با کودتای سوم اسفند 1299 توسط رضاخان و سید ‌ضیاء طباطبایی، در شرایطی که دولت مشروطه ایران، از سال‌ های قبل عملکرد ضعیفی داشت و خواسته ‌های مشروطه ‌خواهان را عملا نادیده می گرفت و روزنامه‌ ها نیز قدرت قبلی را نداشتند، کودتا به ‌راحتی شکل گرفت و عملا مشروطه از صحنه سیاست داخلی ایران، خارج شد و موج خفقان، سانسور و فشار بر مطبوعات روز ‌به ‌روز بیشتر شد.


گزارشگر: فاطمه باغشاهی

افزودن دیدگاه جدید

متن ساده

HTML محدود

Image CAPTCHA
کاراکترهای نمایش داده شده در تصویر را وارد کنید