پژوهشگر گروه فقه و اصول بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی؛

کتاب «منتهی المطلب فی تحقیق المذهب»؛ جامع‌ترین کتب فقه مقارنه‌ای

۱۳۹۹/۰۶/۲۳ - ۱۳:۵۵
کتاب «منتهی المطلب فی تحقیق المذهب» یکی از جامع‌ترین کتب فقه مقارنه‌ای و استدلالی در زمان خود است. این کتاب از نظر عمق مباحث علمی و جامعیت تعریفات و تفاصیل مطالب کم‌نظیر است.

علامه حلی مؤلف این کتاب که از بزرگ‌ترین فقهای امامیه در طول تاریخ است از نظر سبک استنباط و استدلال در زمان خود و پس ‌از آن، تحولی عظیم ایجاد کرده است؛ وی به دلیل کثرت و تنوع تألیفات فقهی و نگارش کتب فقه در تاریخ فقه از سایر علماء و بزرگان متمایز شده و در واقع حلقۀ واسطه بین قدماء و متأخرین از فقها است. یکی از کتاب‌هایی که توسط گروه فقه و اصول بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی تحقیق و تصحیح ‌شده است کتاب «منتهی المطلب فی تحقیق المذهب» است که طی چندین سال تلاش در گروه فقه و اصول تصحیح و در 15 جلد چاپ و منتشر شده است. در آستانه سالروز رحلت و بزرگداشت علامه حلی مؤلف این اثر، با حجت‌الاسلام‌والمسلمین علی اعتمادی پژوهشگر گروه فقه و اصول بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی یکی از محققان این کتاب 15 جلدی گفت‌وگویی انجام گرفت که در ادامه می‌خوانیم...

 

در ابتدا کمی در خصوص زندگینامه علامه حلّی توضیحاتی بفرمایید؟
ابومنصور جمال‌الدین حسن بن یوسف بن مطهّر حلّی، معروف به علامه حلّی، از فقیهان اصولی شيعيان در قرن هفتم و هشتم قمری بود که در سال 648 هجری در شهر حله و در خانه علم و معرفت دیده به جهان گشود. او چند سال بیشتر نداشت که با راهنمایی پدرش برای یادگیری قرآن به مکتب رفت و خواندن و نوشتن را در مکتب آموخت، ولی به این مقدار راضی نشد و نزد استادی به نام محرم رفت و کتابت خط را نزد او فرا گرفت. سپس مقدمات و ادبیات عرب و علوم فقه، اصول فقه، حدیث و کلام را نزد پدرش شیخ یوسف سدید الدین و دایی‌اش آموخت. او در ادامه علوم منطق، فلسفه و هیئت را نزد استادان دیگرش به‌ویژه خواجه‌نصیرالدین طوسی فرا گرفت. پس از مرگ محقق حلی در سال ۶۷۶ قمری که مرجعیت شیعیان را بر عهده داشت، شاگردان وی و دانشمندان حله پس از جستجوی فردی که شایستگی زعامت و مرجعیت شیعیان را داشته باشد، حلی را برای این امر مهم مناسب یافتند و او در ۲۸ سالگی زعامت و مرجعیت شیعیان را بر عهده گرفت.

 

چه شد که علامه به ایران وارد شد ؟
هر چند تاریخ دقیق ورود علامه به ایران مشخص نیست اما احتمالاً سال‌های بعد از ۷۰۵ قمری بوده است که به دعوت الجایتو از پادشاهان سلسله ایلخانیان که حاکم بر ایران بودند به ایران دعوت می‌شود. او با نفوذ زیاد بر سلطان وی را به برگزیدن مذهب شیعه دعوت می‌کند و پس از مناظراتی كه با علمای‌ بزرگ مذاهب چهارگانه اهل سنت برگزار می‌كند، سلطان مجاب می‌شود كه مذهب شیعه را برگزیند و نام خود را از اولجايتو به سلطان محمد خدابنده تغییر ‌دهد و تشیع را در ایران رواج دهد. از آن روز تا زمان مرگ سلطان محمد خدابنده علامه در ایران می‌ماند و به گسترش مذهب تشیع می‌پردازد. حلی پس از مرگ سلطان محمد خدابنده در سال ۷۱۶ قمری به شهر حله باز می گردد و تا آخر عمر در آنجا اقامت می کند و سرانجام در ۲۱ محرم ۷۲۶ در سن ۷۸ سالگی بدرود زندگی می گوید و در حرم علی بن ابی‌طالب به خاک سپرده می شود.

 

کتاب «منتهی المطلب فی تحقیق المذهب» به چه مباحثی می‌پردازد؟
علامه حلی در این كتاب مذاهب همه مسلمانان را در احکام ذكر كرده و آن‌ها را مورد بررسی قرار داده و اقوالی را كه قبول ندارد با دلیل رد كرده است. در مقدمه كتاب، بحث نیاز به علم فقه، موضوع علم فقه، مبادی، مسائل و تعریف علم فقه را آورده و دلیل وجوب تحصیل این علم را بیان کرده است.این كتاب با این سبك در نوع خود بی‌نظیر بوده و مؤلّف چیزی را كه اعتقاد داشته و مورد قبولش بوده با دلیل اثبات و دلایل مسئله را نیز بیان كرده و همچنین اقوال مخالفین را با دلیل و برهان رد كرده است. این كتاب در واقع فقه استدلالی و فقه مقارن محسوب می‌شود. مؤلف ابتدا فتوای خودش را بیان و بعد فتوای فقهای امامیه را آورده و به ذكر اختلاف آراء پرداخته و سپس آراء موافق و مخالف فقهای امامیه را با فقهای مذاهب عامه ذكر می کند.

 

چه مباحثی در این کتاب مطرح شده است؟
موضوع این کتاب، فقه مقارن (فقه شیعه و اهل سنت) است. لازم است در مورد فقه مقارن توضیح مختصری داده شود؛ فقه مقارن عبارت است از بیان اقوال و آراء فقها و مقایسه آن و ترجیح یکی از اقوال با دلایل متقن، فقهی شیعه در موضوع خلافیات یا فقه مقارن کتاب‌ها و رساله‌های زیادی نوشته‌اند اولین فقیهی که با این روش کتاب نوشت مرحوم شیخ مفید و پس ‌از آن سید مرتضی و شیخ طوسی است و پس از مرحوم شیخ طوسی مرحوم علامه حلی است. این‌ کتاب‌ یک‌ دوره‌ کامل‌ فقه‌ استدلالی‌ ـ مقایسه‌ای‌ است‌ و مؤلف‌ در مقایسه آرای‌ فقها ابتدا سخن‌ یک‌ فقیه‌ یا دیدگاه‌ جمعی‌ از فقها را در موضوع‌ مورد بحث، مطرح‌ می‌کند و دیدگاه‌ خود را نیز در ضمن‌ یا قبل‌ یا پس‌ از آرای‌ دیگران‌ بیان‌ می‌کند. سپس‌ اشکال‌های‌ فرضی‌ درباره‌ دیدگاه‌ خود را مطرح‌ می‌کند و به‌ آن‌ها پاسخ‌ می‌دهد. در مرحله‌ بعد دلایل‌ مخالفان‌ را طرح‌ کرده‌ و با استدلال‌ آن‌ها را رد می‌کند. شیوه‌ استدلالی‌ مؤلف‌ نیز بسیار محکم‌ و استوار است‌ و بر مبنای کتاب‌ و سنت‌ ارائه‌ می‌شود. مصحّحان‌ در تصحیح‌ این‌ اثر از نسخه‌های‌ مختلف‌ بهره‌ برده‌اند. آیات‌ قرآن‌، روایات‌ شیعه‌ و اهل‌ سنت‌ از منابع‌ روایی‌ و اقوال‌ فقهای‌ شیعه‌ و سنت‌ در پایان کتاب‌ استخراج ‌شده‌ است‌.

 

آیا این مجموعه 15 جلدی که توسط بنیاد پژوهشهای اسلامی به چاپ رسیده است در مجامع علمی حائز رتبه شده است؟
بله. کتاب «منتهی المطلب فی تحقیق المذهب» در سال 72 کتاب سال و در سال 79 در سومین همایش کتاب برگزیده حوزه علمیه قم با رتبه دوم از سوی هیئت‌داوران برگزیده شد. این کتاب همچنین در سال 88 برای پنجمین بار به زیور چاپ مزین شده است.

افزودن دیدگاه جدید

متن ساده

HTML محدود

Image CAPTCHA
کاراکترهای نمایش داده شده در تصویر را وارد کنید