به مناسبت سالروز چاپ اولین روزنامه رسمی کشور
«وقایع اتفاقیه»، سنگ بنای مرکز آرشیو مطبوعات آستان قدس
۱۳۹۹/۰۹/۰۱ - ۱۵:۰۴
روزنامه در ایران نخستین بار در زمان پادشاهی محمد شاه قاجار، به وسیله میرزا صالح شیرازی در سال 1215 شمسی به نام «کاغذ اخبار» منتشر شد...

15سال بعد امیرکبیر صدر اعظم ناصر الدین شاه قاجار، در راستای اصلاحات مملکتی دستور تأسیس روزنامه ای دولتی با نام «روزنامه وقایع اتفاقیه» را صادر کرد که سومین روزنامه ايراني، دومین روزنامه فارسي و اولين روزنامه رسمي كشور محسوب می شود.

ابراهیم حافظی، رئیس اداره مطبوعات آستان قدس رضوی، انتشار شماره نخست این روزنامه را در تاریخ جمعه پنجم ربيع ‌الثاني 1267 قمری(برابر۱۸بهمن۱۲۲۹خورشیدی و۷فوریه۱۸۵۱میلادی) بیان می کند که  با عنوان «روزنامچه اخبار دارالخلافه طهران» چاپ و توزیع شد.

 

سنگ بنای ایجاد آرشیو آستان قدس رضوی

35 نسخه ابتدایی «روزنامه وقایع اتفاقیه»  به صورت دست‌نویس که البته خطاط آن معلوم نیست و از مجموعه شخصی اعتماد السلطنه وزیر انطباعات دوره قاجار و مدیر روزنامه بعد از امیر کبیر است، توسط همسرش به نام اشرف السلطنه، وقف کتابخانه آستان قدس رضوی شد و این نسخه‌ ها تنها در آرشیو مطبوعات آستان قدس رضوی موجود هستند. بنا به گفته حافظی، پایه ایجاد آرشیو مطبوعات در سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی با وقف این روزنامه(1334 قمری) در آستان قدس رضوی گذاشته شد.

 

نخستین روزنامه رسمی کشور

حافظی به ویژگی های چاپی این روزنامه اشاره دارد که در اولین شماره آن تصویر شیر و خورشید با عبارتِ «یا اسداللهِ الغالب» در سرلوحه قرار گرفته است. چاپ این روزنامه به خط نستعلیق توسط میرزا عبدالله در چاپخانه حاجی عبدالمحمد به صورت چاپ سنگی از دیگر ویژگی های این روزنامه است که وی بدان اشاره دارد. 471 شماره از این  روزنامه در مدت 10 سال به صورت هفتگی و بدون وقفه با همین نام چاپ و توزیع شد تا اینکه در سال 1277 قمری نام آن به «روزنامه دولت علیه ایران» تغییر یافت. در تمام سال های چاپ آن، روزنامه دیگری در ایران چاپ نشده است و وقایع اتفاقیه تنها روزنامه رسمی ایران در این دوران محسوب می شود.

 

اهدافی که از چاپ روزنامه دنبال می شد

درباره هدف چاپ روزنامه در شماره اول چنین آمده است: «.... از جمله محسنات این گازت یکی آنکه سبب دانایی و بینایی اهالی این دولت علیه است دیگر اینکه اخبار کاذبه اراجیف که گاهی برخلاف احکام دیوانی و حقیقت حال در بعضی شهرها... باعث اشتباه عوام این مملکت می شد بعد از این به واسطه روزنامچه موقوف خواهد شد.» امیرکبیر درباره این روزنامه گفته ‌است: «عوام نمی‌ دانند که مصرف و حسن این وقایع اتفاقیه در چیست؛ یا خیال می ‌کنند که دیوانیان عظام شروع به این کرده‌ اند به جهت منافع و مداخل. لکن این ‌طور نیست و نباید باشد. این اخبار چیزی است این ‌ها به جهت تربیت خلق است.»

 

همکاری دربار و دولت در تجمیع مطالب روزنامه

«روزنامه وقایع اتفاقیه» از خبرنگار به مفهوم امروزی بهره نبرده است. این روزنامه چون به صورت دولتی اداره می ‌شد، بسیاری از ارکان دربار و دولت ابلاغیه داشتند که گزارش ‌ها و رویدادهای داخلی دربار، دولت و مملکت را برای روزنامه بفرستند و اخبار توسط چاپارها به روزنامه ارسال می شد و روزنامه نیز در شماره هفته بعد، خلاصه ‌ای از اخبار دریافتی را چاپ می ‌کرد. «چاپار خراسان که روز بیست ‌و نهم ربیع‌ الاول پیشتر آمد، اخبار تازه در آنجا نیست و کمال امنیت در آنجا است مگر اینکه کدخدایان سرخس رفته ‌اند که گروی ها و اسرایی که دارند بیاورند و قشون هم در بیرون شهر اردوی حاضر دارندکه اگر از آن ها اعمال شود مامور شوند.» این نخستین خبر چاپ شده از ایالات ایران در روزنامه است.

 

روزنامه ای سرشار از اولین ها

به گفته رئیس اداره مطبوعات آستان قدس رضوی این روز نامه سرشار از اولین هایی است که ویژگی ممتازی به آن بخشیده است و اشاره به آن در بسیاری از پژوهش های انجام شده به ویژه در زمینه روزنامه نگاری همیشه مورد توجه بوده است. درشماره ۴۷۱ «روزنامه وقایع اتفاقیه» دو تصویر چاپ شده است. اولی صحنه ای از شکار یک آهو توسط ناصرالدین شاه و دومی عکسی از جان ‌به ‌در بردن معجزه ‌آسای یک کودک در مجلس تعزیه است. این تصاویر به عنوان نخستین تصاویر مطبوعات ایران محسوب می شود. نخستین بار «روزنامه وقایع‌اتفاقیه» در شماره 38 سال اول مطلب دینی در باب محرم چاپ کرد: «چون در ایام محرم، قرار تعزیه داری ست لهذا اعلیحضرت پادشاهی از اول محرم تا دَه روز، امنا و اعیان دولت را مرخص فرمودند که در تکایا مشغول تعزیه ‌داری جناب سیدالشهداء علیه‌ آلاف ‌التحیه ‌و‌الثنا باشند.» در شماره 66 «روزنامه وقایع ‌اتفاقیه» برای اولین بار خبری درباره آستان مقدس حضرت علی بن موسی الرضا(ع) به چاپ رسیده است این خبر که در 16 رجب 1268 چاپ شده درباره یکی از معجزات آن امام است. اولین مطلب اقتصادی که در روزنامه چاپ شده ترجمه ای از روزنامه های انگلیسی است و در آن به استخراج طلا در اروپا و تنزل ارزش آن و راهکارهای کشورهای اروپایی برای مقابله با این بحران اشاره شده است. در این نوشته ارزش طلای استخراج شده از مملکت کلی فارینای در مقابل پول ایران نیز مورد بحث قرار گرفته است. در شماره 183 وقایع اتفاقیه به تاریخ 8 ذی قعده 1270 آمده است: «خراسان از قراری که در روزنامه این ولایت نوشته بودند به جهت امنیت راه ها، زوار بسیار از اطراف ممالک محروسه به ارض اقدس آمده اند و مع هذا در اجناس ماکولات آنجا تسعیری بهم نرسیده است و همه چیز فراوان و ارزانست.»

 

انتقال مدیریت روزنامه به قاتل بنیانگذار آن

کمتر از یک سال بعد از چاپ روزنامه، امیرکبیر کشته می‌ شود و روزنامه وقایع اتفاقیه خبر این واقعه را در شماره 52 این گونه چاپ می کند: «میرزا تقی خان که سابقاً امیر نظام و شخص اول این دولت بود در شب هجدهم ماه ربیع الاول در کاشان وفات یافته است». انتشار این روزنامه در راستای اهداف امیرکبیر برای انجام تغییراتی بنیادین در ایران به منظور گام برداشتن در مسیر پیشرفت آن کشور تلقی می‌شود اما وی اندکی بعد(سال ۱۲۶۸ ه.ق.) کشته می ‌شود؛  پس از آن اداره روزنامه به محمدحسن خان صنیع ‌الدوله(اعتمادالسلطنه)، مترجم دربار، رئیس اداره انطباعات ناصر الدین شاه و فرزند حاج علی خان حاجب ‌الدوله، قاتل امیر کبیر، سپرده می ‌شود. اکنون قریب یکصد و چهل و اندی سال از آغاز ظهور مطبوعات زبان پارسی در کشور ایران می گذرد و در این مدت مراحل متعددی را پیموده تا به وضع فعلی در آمده است‌. امروزه روزنامه یکی از عوامل موثر برای تغیر و تبدیل اوضاع و صعود و سقوط افراد، ملت ها و حکومت ها و مدافع نیرومند حقوق مردم ضعیف  و به نوعی فریادرس افرادی است که صدا و نجوایشان به جایی راه ندارد.

 

 

گزارش: فاطمه باغشاهی

افزودن دیدگاه جدید:

متن ساده

HTML محدود

Image CAPTCHA
کاراکترهای نمایش داده شده در تصویر را وارد کنید