نگاهی به خدمات ویژه به کودکان و نوجوانان در حرم مطهر رضوی

زائران دوست‌داشتنی امام رضا (ع)

زن و مرد جوان کلافه شده بودند. شیطنت‌های دو کودک خردسال از یک طرف و مراقبت از مادر کهن‌سال زن، از طرف دیگر. خستگی سفری طولانی از شهرستان ارومیه تا مشهد هنوز توی تنشان بود و از طرفی بازی‌گوشی‌های دختر و پسر دوقولویشان از ابتدای ورود به حرم امام رضا(ع)،  تمامی نداشت. -    خانم! چرا بچه‌ها رو رواق کودک نمی‌برین؟ با شنیدن این حرف خادم مهربان و راهنمایی دیگر خدام، پرسان،‌پرسان خودشان را به صحن پیامبر…

کد خبر: ۳۶۹۸۸۶

تاریخ: ۲۵ خرداد ۱۴۰۴ - ۱۹:۱۷

به گزارش آستان نیوز، حرم مطهر رضوی هر سال میزبان میلیون‌ها زائر از اقصی‌نقاط ایران و جهان است. در بین این افراد، کودکان و نوجوانان بخش عظیمی از زوار را تشکیل می‌دهند.
در طول سال و در همه ایام، مجموعه آستان قدس رضوی با صدها پرسنل و مربی، برای این گروه برنامه‌های ویژه‌ای تدارک دیده است که بخشی به خدمات‌رسانی به کودکان و نوجوانان مرتبط است و بخشی دیگر به فعالیت‌هایی می‌پردازد که توسط این گروه‌های سنی در حرم مطهر امام هشتم، برگزار می‌شود.
با این گزارش همراه باشید تا درباره فعالیت‌های مختص کودک و نوجوان حرم رضوی بیشتر بدانید.

رواق کودک، میزبان روزانه 1000 زائر کوچک

مصطفی سلمانی مسئول بخش رواق کودک وابسته به معاونت تبلیغات اسلامی آستان قدس رضوی است. از او فعالیت‌های این رواق را جویا شدیم که توضیح داد: رواق کودک از نوروز 1401 کار خود را شروع کرد. این رواق در باب‌الکاظم (ع) واقع در صحن پیامبر اعظم(ص) قرار دارد و فعالیت آن از ساعت 9 صبح تا 9 شب به صورت یکسره است.
هدف و شعار ما در این رواق، آموزش مفاهیم دینی همراه با بازی و سرگرمی است. بچه‌ها یک ساعت در رواق هستند و از کارگاه‌های مختلف اعم از سینما، نمایش عروسکی، بازی‌های دست‌ورزی، بازی‌های حرکتی و گروهی، قصه‌گویی و کارگاه‌های دیگر استفاده می‌کنند.
هدف دیگر به جز اهداف تعلیمی و آموزشی این است که طی یک ساعت، والدین بتوانند زیارتی با فراغ بال، داشته باشند.
وی ضمن بیان استقبال خیلی خوب زوار از این طرح اضافه کرد: خیلی اوقات در مناسبت‌ها و شلوغی‌ها، جلوی رواق، صف‌های طولانی تشکیل می‌شود. گاهی شاید خانواده‌ها نیم ساعت داخل صف باشند تا بچه‌هایشان بتوانند از برنامه‌های رواق کودک استفاده کنند.
در ایام پیک، روزانه تا دوهزار و 500 زائر را پذیرش می‌کنیم و در حالت عادی، این عدد، بین 1000 تا 1500 نفر است.

تبیین موضوع زیارت در قالب بازی و سرگرمی

اما ضرورت و لزوم تشکیل رواق کودک چیست؟ سلمانی در پاسخ به این سوال گفت: اول این‌که کودکان، قشر مهم و تأثیرپذیری هستند و در همه جای دنیا برنامه‌های فرهنگی زیادی را روی این قشر متمرکز می‌کنند.
این گروه سنی مهم هم، مثل سایر گروه‌ها نیاز دارند که از خدمات فرهنگی حرم مطهر بهره‌مند شوند و چون برنامه‌ها برای کودکان روش خاص و وسایل مربوط به خود را می‌خواهد باید این رواق را راه‌اندازی می‌کردیم.
ضمن این‌که ما موضوع مهم زیارت و مفاهیم رضوی را اینجا برای کودکان به زبان و ادبیات خودشان توضیح می‌دهیم تا با امام رضا(ع) و آداب زیارت ایشان آشنا شوند.
این مسأله در ذهن خیلی از کودکان مبهم است و حتی اگر با پدر و مادر به زیارت بیایند خیلی درک درستی از آن ندارند. در رواق کودک، به موضوع زیارت کودکانه پرداخت شده و سایر مفاهیم دینی در قالب بازی و سرگرمی به آنها منتقل می‌گردد.
پدر و مادرها هم از این طرح به چند جهت استقبال می‌کنند. اول این‌که ما برای انتقال موضوعات تربیتی و دینی به فرزندانشان، مرجع قابل اطمینانی هستیم. دوم این‌که والدین با سپردن فرزندان خود به رواق کودک، می‌توانند با خاطرجمعی، به زیارت بروند.

رواقی به وسعت همه حریم رضوی

مسئول رواق کودک حرم رضوی درباره تعداد مربیان و همکاران این بخش توضیح داد: ما این‌جا حدود 130 مربی داریم، همه از افرادی که دوره‌های تخصصی کودک را گذرانده‌اند و می‌توانند آموزش برای بچه‌ها داشته باشند. نزدیک 1000 خادمیار هم داریم که در کنار این مربی‌ها وظیفه نظم‌دهی و مراقبت از مهمانان کوچک مان را بر عهده دارند و درهفت کشیک خدمت‌رسانی می‌کنند.
وی درباره سایر فعالیت‌های حوزه کودک این مجموعه در حرم مطهر رضوی، بیان داشت: فعالیت‌های بخش کودک در حرم امام هشتم منحصر به این رواق نیست. با توجه به محدودیت ظرفیت رواق، یک‌سری از برنامه‌ها را داخل صحن‌ها و سایر رواق‌ها داریم.
مربیان ما شامل روحانیون آقا و همچنین خواهران، در ساعت‌هایی از شبانه‌روز به‌خصوص شب‌ها که جمعیت بیشتر و فعالیت رواق کمتر است، در صحن و رواق‌های دیگری که خانواده‌ها حضور دارند برنامه‌هایی به صورت حلقه‌های بازی، قصه‌گویی، جُنگ و... اجرا می‌کنند.

علاوه بر آن، ما برگزاری جشن تکلیف

دختران را داریم که در سال تحصیلی جاری، برای نزدیک به 50 هزار دختر برگزار کردیم.
همچنین در ایام محرم، حسینیه کودک را انشاءالله راه‌اندازی می‌کنیم که داخل یکی از صحن‌ها برگزار می‌شود. مراسم هیأت کبوترانه شامل عزاداری کودکانه در داخل رواق کودک از دیگر برنامه‌های ماست.
در مناسبت‌هایی مثل دهه کرامت و عید غدیر جشن‌هایی را به اسم صحن شادی، داخل صحن‌ها برگزار می‌کنیم. مربی‌ها برای برگزاری جشن‌هایی به عنوان رویدادهای فرهنگی با تجهیزات داخل صحن‌ها می‌روند. مثلا در دهه کرامت رنگ‌آمیزی و نقاشی روی بوم داشتیم که در صحن پیامبر اعظم(ص) برگزار شد و همچنین در عید غدیر جشنواره کاردستی در صحن کوثر را، داشتیم.
سلمانی درباره طرح توسعه رواق کودک، افزود: رواق الان در حال توسعه و ساخت و ساز است و از چهار فاز اجرایی دو فاز آن به بهره‌برداری رسیده است. انشاءالله در دو فاز باقی‌مانده، از فناوری‌های مدرن استفاده می‌شود.
همین الان یک سینما برای نمایش انیمیشن داریم ولی تکنولوژی‌های بیشتر در برنامه فاز توسعه‌مان قرار دارد که، امسال در دست کار است.

دکلمه‌خوانی نوجوانان حرم، فعالیتی که از سال 99 آغاز شد

چند سالی است که در گوشه و کنار حرم امام رئوف، جلوه‌های زیبایی از دکلمه‌خوانی نوجوانان را می‌بینیم که به این فضای معنوی، شوروحال خاصی می‌دهد.
حسین قاسمی مسئول دکلمه‌خوانان، نوجوانان گروه‌های سرود و شاعران آیینی حرم مطهر است. او که ابتدای فعالیتش در این مجموعه از سال 96 و با تربیت مکبرین نوجوان‌ بوده راجع به دکلمه‌خوانی در حرم رضوی اظهار داشت: این فعالیت در حرم امام هشتم از سال 99 شروع شد.
ایام دهه آخر صفر و در سال‌روز شهادت رسول اکرم(ص)، امام حسن مجتبی(ع) و حضرت رضا(ع) برای مابین این دو روز، یک ویژه‌برنامه به عنوان دکلمه‌خوانی چند زبانه توسط معاونت تبلیغات اسلامی پیش‌بینی کردیم که مسئولیتش به عهده من بود.
چند نوجوان از سراسر کشور و استان‌های تهران و آذربایجان و یزد و خوزستان و دو نوجوان از شهرستان مشهد را برای این برنامه انتخاب کردیم. بعد از چند روز تمرین، برنامه برگزار شد و به دلیل استقبال خیلی خوب، فعالیت دکلمه‌خوانی را در این حریم قدسی، ادامه دادیم.

130 نوجوان دکلمه‌خوان

اما این کودکان و نوجوانان چند نفر هستند و چگونه انتخاب می‌شوند؟ قاسمی در این رابطه اظهار داشت: ابتدای کار، برای برنامه دکلمه‌خوانی که بعد، نغمه‌های رضوی نام‌گذاری‌اش کردیم از هیأت‌های مختلف کمک گرفتیم و با سه نفر از عزیزانی که قبلا شناسایی شده بودند کار را شروع کردیم. اما غالب بچه‌ها در آغاز از طریق بیت‌الحسین(ع) وآقای قربان‌پور معرفی شدند.
آنها را آموزش و پرورش دادیم و روز به روز و هفته به هفته به تعدادشان اضافه شد. به طوری که الان در سال 1404 با این‌که ورودی چندانی، نزدیک به 130 نفر نوجوان با سطح‌بندی‌های مختلف، دکلمه‌خوانی می‌کنند.
از این تعداد، نزدیک به 30 نفر در سطح ویژه هستند و در مراسم مختلف رسمی ما، اجرای برنامه دارند.

قالب‌های بحر طویل و مسمط در دکلمه‌خوانی

از مسئول بخش دکلمه‌های حرم مطهر رضوی درباره محتوای آن‌ها پرسیدیم که، پاسخ داد: محتوای این دکلمه‌ها از طریق اشعار کارگروه‌های شاعران آیینی تهیه می‌شود.
یک وظیفه این بزرگواران، رساندن محتوای مناسب به دست ماست تا هم مداحان حرم بتوانند استفاده کنند و هم نوجوانانی که در تریبون حرم اجرا می‌کنند.
این محتواها همچنین از طریق کانال‌های مختلف و از جمله شاعران برجسته کشوری گلچین می‌شوند تا بهترین مضامین را داشته باشند.
وی درباره اساتید این رشته که در حال تعلیم هنرآموزان هستند، گفت: از ابتدای شروع کلاس دکلمه‌خوانی از حضور اساتید گران‌قدری مثل سیدرضا یعقوبی‌آل و نوید اطاعتی که هر دو عزیز شاعر و ذاکر و مسلط به قالب‌های شعری و شعرشناس هستند، بهره می‌بریم.
از همان شروع، برای کلاس‌های دکلمه‌خوانی دوشنبه‌ها را انتخاب کردیم و علاوه بر این‌که در خدمت این دو استاد هستیم، دیگر اساتید را هم به عنوان، مهمان داریم.
قاسمی، قالب‌های اجرایی را، اینطور شرح داد: عده‌ای از نوجوانان ما مسلط به قالب‌های گوناگون هستند و حتی قالب‌هایی را که خیلی‌ها ریسک اجرای آن را ندارند اجرا می‌کنند. مثل قالب دشوار بحر طویل که نزدیک به ده دقیقه شعر را باید پشت سر هم و بدون قطع صدا اجرا کنند و حفظ کردن و مسلط بودن آن بسیار مهارت می‌خواهد، ولی نوجوان‌های ما آن را انجام می‌دهند.
آنها که در ابتدای کار، با قالب‌های شعری ساده‌تری مثل غزل  و مثتوی و قصیده شروع کردند، در حال حاضر بحر طویل و مسمط، ترکیب‌بند و ترجیع‌بند اجرا می‌کنند.
آموزش دکلمه‌خوانی در جایی به غیر از حرم، خیلی کم است و اگر هم باشد، غالبا اجراها را روی غزل و مثنوی می‌بندند ولی خوشبختانه بچه‌های ما، به اجرای تمام قالب‌های شعری، مسلط هستند.

از ایوان مقصوره تا صحن پیامبر اعظم(ص)

طبق گفته‌های این مقام مسئول، در ابتدای کار، تعداد اعضای گروه دکلمه‌خوانی کمتر بوده و همه، تسلط لازم را برای اجرا نداشتند، فقط در مناسبت‌های ویژه از حضور این نوجوانان، استفاده می‌شده است.
قاسمی ادامه داد: ولی در حال حاضر برای دهه ولایت و قبل از آن دهه کرامت روزانه طی دو نوبت قبل و بعد از نماز مغرب و عشا، در پنج مکان اجرا داشتیم که عبارتند از ایوان مقصوره، رواق دارالحجه، رواق حضرت امام خمینی (ره)، صحن امام حسن مجتبی(ع) و صحن پیامبر اعظم(ص).
در این مدت، بازخوردهای خوبی را از زائرین و مسئولین داشته‌ایم.
به تجربه دریافته‌ایم که اگر برنامه‌ای در حرم شروع شود و بازخوردی نداشته باشد و مورد توجه قرار نگیرد، ماندگار نخواهد بود ولی برنامه دکلمه‌خوانی مورد استقبال مناسبی قرار گرفته است.
ما این برنامه را از سال 99 با سه نفر شروع کردیم و الان در سال 1404 بالغ بر 130 نوجوان دکلمه‌خوان داریم، علاوه بر این، خیلی از عزیزان مراجعه می‌کنند که امکان پذیرش همه آنها، میسر نیست.
وی درباره علت این استقبالف بیان داشت: دلیل استقبال از این برنامه‌ها، در جاذبه اجرای نوجوانهاست که، بر کار، تسلط دارند، دکلمه‌ها را از حفظ اجرا می‌کنند و تعلیم داده شده‌اند که محتوا را با زبان بدن، نشان دهند.
اینها همه برای زائرین جذابیت دارد. به‌علاوه، اینجا ما برخلاف مکبرین حرم که از سنین بالاتر یعنی 12 سال به بعد برنامه اجرا می‌کنند، حتی بچه‌هایی داریم که با هفت، هشت سال سن، با تسلط کامل، تریبون‌‌های رسمی حرم را، دارند.

انتقال فرهنگ رضوی از طریق اجرای دکلمه

این دکلمه‌خوانی چقدر می‌تواند در انتقال فرهنگ رضوی به‌خصوص روی قشر نوجوان جامعه موثر باشد؟ قاسمی ضمن توضیح این‌که بعضی از هنرآموزان این رشته با علاقه از شهرهای مختلف مثل کاشان، ساوه و استان‌های خراسان شمالی و جنوبی و قم، در برنامه‌های کلاسی، شرکت می‌کنند، بیان داشت: بازخورد فعالیت این نوجوان‌ها در حرم مطهر و اجرا در حضور زائرین خیلی سریع اتفاق می‌افتد. هر بار بعد از این‌که نوجوان‌های عزیز ما اجرا دارند چند نفر از پدر و مادرها با فرزندانشان مراجعه می‌کنند تا بدانند آیا آنها هم می‌توانند در کلاس‌های دکلمه‌خوانی شرکت کنند و در اجراها حضور یابند.
انتقال فرهنگ رضوی از طریق همین اجرای بچه‌ها با انتخاب محتوای مناسب از اشعار اساتید برجسته کشوری، اتفاق می‌افتد.
همه راحت ارتباط برقرار می‌کنند. به‌خصوص کودکان و نوجوانان و پدر و مادرهایی که نگران آینده آنها هستند به ما مراجعه می‌کنند.
ما در حرم مطهر و اداره مراسم و آیین‌ها که ذیل معاونت تبلیغات اسلامی هست حوزه هنرهای تبلیغی مذهبی را ایجاد کرده‌ایم که شامل گروه‌های سرود، نوجوان‌های دکلمه‌خوان، نوجوان‌های مداح، شاعرهای آیینی کشوری و بومی و بحث نمایش آیینی است.
تعداد نوجوان‌های دکلمه‌خوان از بقیه موارد بیشتر است. در اجراها بلافاصه تأثیر آن را در مراسم رسمی و کنار جایگاه می‌بینیم که چطور بزرگترها از اجراهای بچه‌ها تقدیر می‌کنند و نوجوان‌های خودشان را هم معرفی می‌کنند تا در این مراسم، قرار بگیرند.
شرایط جذب این کودکان و نوجوانان از هفت هشت،تا 20 سال است که علاقه‌مندان می‌توانند به اداره مراسم و آیین‌ها در صحن پیامبر اعظم(ص) مابین باب‌الجواد (ع) و ایوان ولیعصر (عج) اتاق 227 حوزه هنرهای تبلیغی مراجعه کنند و یا با شماره تماس 32002919 برای ارتباط و راهنمایی‌های لازم تماس بگیرند.

سراسر این اجراها خاطره است

از مسئول بخش دکلمه‌خوانی حرم خواستیم خاطره‌ای از این اجراها برایمان بازگو کند که، جواب داد: سراسر اجراهای نوجوان‌های عزیزمان خاطره است. وقتی چه در ایام عزای اهل‌بیت عصمت و طهارت(ع) و چه در مراسم شادی آن‌ها اشک شوق و منقلب شدن زائرین را می‌بینیم، برایمان خاطره‌انگیز است.
در ابتدای امر، تنها محافلی را در رواق دارالحجه و رواق حضرت امام خمینی (ره) برگزار می‌کردیم و خیلی از مسئولین، امیدی به توفیق ادامه این اجراها نداشتند، نظرشان این بود که از هنر عزیزان نوجوان فقط می‌شود در ایام شادی و عید استفاده کرد.
اما رفته‌رفته با شناختی که پیدا کردیم ویژه‌برنامه‌‌هایی نیز در ایام عزای اهل‌بیت(ع) مثل محرم و آخر دهه صفر و فاطمیه(س) برگزار کردیم و دیگر ‌برنامه‌ها هم تأثیرگذاری خود را داشتند تا آنجا که هم در اعیاد هم مراسم عزاداری، خاطرات خوبی رقم خورد تا، زائران ره‌ توشه‌ای را از این برنامه‌ها  با خود به یادگارببرند که، بسیار ارزشمند بود.

هدایت نوجوان‌ها در مسیرهای مختلف هنری

قاسمی درباره چگونگی گروه‌بندی بچه‌ها و هدایت استعداد آن‌ها در مسیرهای متفاوت توضیح داد: برنامه‌ها مختلف است. بعضی بچه‌ها را دسته‌بندی کردیم و برایشان بازه سنی گذاشته‌ایم. اجرای دکلمه‌خوانی را برای بازه سنی هشت تا 15سال در نظر گرفته‌ایم.
چون جذابیت دارند و کودکی و نوجوانی در چهره‌های معصومانه‌شان دیده می‌شود. برای بعد از پانزده سال برنامه‌های جداگانه‌ای در نظر گرفته‌ایم.
مسیر تعدادی از بچه‌ها را که از چهار سال پیش با ما بودند و حالا پانزده، شانزده ساله هستند و دارند در جوانی قدم می‌گذارند، با مشورت پدر و مادر و راهنمایی اساتید جدا کرده‌ایم و بر اساس علاقه‌مندی خودشان، برایشان چند انتخاب، در نظر گرفته‌ایم.
وی ادامه داد: چندنفراز این عزیزان، در محفل ادبی تشرف که چهارشنبه‌ها برگزار می‌شود و مخصوص کشف استعداد شاعران نوجوان است شرکت می‌کنند.
خیلی از شاعران بزرگ کشور بر این موضوع اذعان دارند که شعر خراسان، شعری غنی است ولی مقداری تضعیف شده است.
در این چند سال با مشارکت اساتید و همراهی مسئولین، بنا را بر این گذاشتیم که نوجوان‌های شهر را شناسایی کنیم تا اگر علاقه به بحث شعر دارند دور هم جمع شوند و قالب‌های مختلف را برای سرایش امتحان کنند.
تعدادی که صدا و لحن خوبی دارند به سمت مداحی گرایش پیدا کرده‌اند. تعدادی وارد دعاخوانی حرم مطهر می‌شوند که قبلا کمتر دیده شده است. چند نفر هم در گروه‌های سرود هم‌خوان هستند.

15 الی 16 نفر هم به حوزه نمایش و شعر که اسمش را نماشعر گذاشته‌ایم ورود پیدا کرده‌اند تا تعلیم تئاتر ببینند.
اجرای نماشعر علوی، در روزهای منتهی به عید غدیر، نماشعر رضوی و حسنی و فاطمی، در ایام ولادت و شهادت حضرت زهرا(س) از جمله این موارد است که سعی داریم برای 14 معصوم تمرینات و اجرای نماشعر را، داشته باشیم.

پایگاه‌های فرهنگی نوجوانان دخترانه و پسرانه

وجود دو پایگاه فرهنگی نوجوان دخترانه و پسرانه برای گروه‌های سنی 10 تا 18 سال، بخش دیگری از فعالیت‌های مرتبط با نوجوانان در حرم است که برنامه‌های متنوع و مختلفی دارد.
مثل «رسم مسلمانی»، شامل جشن‌های تکلیف و آموزش مسائل دینی، «پای حرف شهدا»، شامل بیان ارزش‌ها و آثار دوران دفاع مقدس، «نشانی بهشت»، شامل شرح هجرت امام هشتم از مدینه تا مرو و شرح اطلاعات معماری حرم، آیین‌ها و مشاهیر دفن‌شده توسط کارشناس، برنامه «در حریم ملکوت»، شامل حرم‌گردی، کارگاه‌های آموزشی «نگرش نو به دین» همراه با پرسش و پاسخ، اردوهای فرهنگی مذهبی با عنوان «نیم‌روز در بهشت».
همچنین ، نشست‌های نوجوان و جوان، پرده‌خوانی، برنامه «پسرونه رضوی»، برنامه «دخترونه رضوی»، برگزاری برنامه‌های تبلیغی معرفتی تحت عنوان «ابناءالرضا(ع)»، برگزاری برنامه «ریحانه‌های رضوی» و خدمات فرهنگی دیگری که، ویژه دختران است.
«کلبه حکایت»، «کلبه بازی»، «کلبه کتاب»، «کلبه دوست»، «کلبه آشنا» و«کلبه خلاقیت»، از جمله این غرفه‌‌هاست که، با هدف بازشناسی جایگاه انسان در هستی توسط پایگاه آداب و زیارت واحد دخترانه، طراحی شده است.