.

گذری در قدیمی‌ترین مسجد اماکن متبرکه رضوی

مسجدی فیروزه‌ای در دل شهر خورشید

می‌گویند برای ساخت این بنا، گردنبند الماس‌نشان خود را که از ارزشمندترین اشیای دربار شاهرخ تیموری بود، فروخت. فقط به این نیت که در جوار امام مهربانش و در سایه‌سار وجود پر برکت ایشان، مسجدی بی‌مانند بنا سازد.

 1395/6/10 چهارشنبه
  
2016-08-31T13:58:58+04:30

حالا صدها سال است که گنبد فیروزه‌ای قدیمی‌ترین مسجد شهر در کنار طلایی گنبد امام رضا(ع) جلوه‌گری می‌کند. گنبدی که متعلق به یکی از زیباترین و باشکوه‌ترین آثار معماری ایرانی - اسلامی کشورمان یعنی مسجد گوهرشاد است.
 شاید اخلاص و نیت پاک "گوهرشاد خاتون"، بزرگترین بانوی واقف و کسی که تاریخ او را به عنوان بانی این بنای تاریخی می‌شناسد باعث شده این مسجد روز به روز رونق بیشتری بگیرد. طوری که آوازه‌ شهرتش مانند نام بانی‌ نیکوکار آن در آفاق ببپیچد و امروز این بنای مقدس که زیبایی فضای معنوی حرم مطهر شمس‌الشموس را بیشتر کرده، با خدمات ارزنده‌اش زبانزد خاص و عام باشد.

مسجدی با ششصد سال قدمت
این مسجد تاریخی به دستور گوهر شاد آغا یکی از بانفوذترین بانوان عصر تیموری بنا شد و در حال حاضر وسیع‌ترین و کهن‌ترین مسجد در اماکن متبرکه رضوی محسوب می‌شود. مسجد گوهرشاد قدمتی ششصد ساله دارد و محلی برای برگزاری دائمی نمازهای جماعت در تمام طول سال است و به خاطر دایر بودن در تمام شبانه‌روز یکی از مساجد کم نظیر جهان اسلام به شمار می‌رود. بنای مسجد وسط حرم امام رضا(ع) واقع شده که از ضلع شمالی به دارالسیاده و دارالحفاظ، از سمت جنوب به صحن قدس، از غرب به رواق امام خمینی(ره) و از ضلع شرقی به بست شیخ بهایی محدود می‌شود. صحن مسجد با مساحت 2 هزار و هشتصد و پنجاه متر از کهن‌ترین صحن‌های حرم مطهر رضوی محسوب می‌شود.
این مسجد تاریخی چهار ایوان، یک گنبد فیروزه‌ای، دو گلدسته زیبا و هفت شبستان دارد. مسجد گوهرشاد به لحاظ بنا و کاشی‌کاری ممتاز است و تمام در و دیوارهای آن به اسماء جلاله، آیات قرآنی، احادیث شریفه، اشعار و مدح و ثنای ائمه اطهار(ع) مزین شده که با خطوط ثلث، نسخ، نستعلیق، کوفی و بنایی توسط بزرگترین خطاطان و هنرمندان نگاشته شده است.

معماری مسجد گوهرشاد
بنای مسجد گوهرشاد با گذشت ششصد سال از ساخت آن همچنان مستحکم است و مانند آیینه‌ای درخشان، عظمت و قدمت و زیبایی معماری و هنر اسلامی در عهد تیموری را به نمایش می‌گذارد. این مسجد تاریخی به دست معمار معروف ایرانی، قوام‌الدین شیرازی و با استفاده از آجر و گچ و به شیوه معماری اسلامی در شرق و با به کارگیری سبک معماری دوران تیموری ساخته شده است. نام بانو گوهرشاد به عنوان موسس و بانی این بنای بزرگ و تاریخی در دو محل از بنای مسجد، یکی در بالای در ورودی ایوان دارالسیاده و دیگری در کتیبه ایوان مقصوره با خط ثلث شاهزاده بایسنغرمیرزا با کاشی معرق به رنگ زرد تزئین شده نوشته شده است. طاق‌های گنبدی شکل مسجد و مناره‌های آن با استفاده از سبک مقرنس، نقوش و خطوط دیوار بر روی زمینه گچی و معرق‌کاری ممتاز عصر تیموری، جلوه‌های بی‌نظیری از هنر ایرانی را به نمایش گذاشته است.
این مسجد همچنین دارای چهار ایوان اعم از ایوان جنوبی به نام ایوان مقصوره، ایوان شمالی معروف به ایوان دارالسیاده، ایوان شرقی مشهور به ایوان اعتکاف و ایوان غربی با عنوان ایوان شیخ بهاءالدین نام‌گذاری شده است. بزرگترین ایوان مسجد گوهرشاد ایوان مقصوره نام دارد که در ضلع جنوبی صحن واقع است و دارای ۳۵ متر طول با عرض‌های مختلف ۱۳ تا ۱۵ متر و ارتفاع سردر ایوان ۲۷ متر و تا گنبد ۴۰ متر و قطر پایه‌ها در دو طرف شش متر و ارتفاع مناره‌ها ۴۱ متر و ارتفاع آن 29 متر می‌باشد. گنبد رفیع مسجد بر فراز ایوان مقصوره، بر عظمت این بنا افزوده است که ارتفاع گنبد حدود ۴۱ متر و سطح خارجی آن با آجر لعاب‌دار و یک کتیبه با خط کوفی تزئین شده است.

محراب و شبستان
یکی از بخش‌های مهم مسجد گوهرشاد، محراب زیبایی است که در انتهای ایوان مقصوره قرار دارد. حاشیه اطراف محراب با کتیبه‌های چشم‌نواز مرمت شده و با کاشی‌های معرق مزین است. در سمت راست محراب، منبری قرار دارد معروف به منبر صاحب‌الزمان(عج) که در سال ۱۲۴۳ قمری به شیوه منبت‌کاری از چوب گلابی و گردو، بدون میخ فلزی ساخته شده است. این منبر از لحاظ ساختاری شبیه منبرهای موجود در مسجد بیت‌المقدس و مسجد خلیل‌الرحمان در رواق حضرت ابراهیم(ع) در اردن است.
شبستان‌های مسجد گوهرشاد به طور قرینه در اطراف ایوان‌ها با پایه‌های قطور و سقف ضربی و به سبک معماری سنتی مساجد ایران کلاف شده‌اند و با اینکه بارها مورد مرمت قرار گرفته‌اند، اکنون همان سبک و سیاق قدیمی را دارند. این شبستان‌های هفت‌گانه که در دوران‌های مختلف با اسامی گوناگونی مانند شبستان‌های گرم، سبزواری، تبریزی، نهاوندی، میلانی، نجف‌آبادی و علوی نامیده شده‌اند محل برگزاری جلسات قرآن، آموزش، سخنرانی، تدریس علوم قرآنی و دینی، مراسم جشن و عزاداری، اعتکاف، نماز جماعت و مراسم دعای کمیل، دعای ندبه و دعای توسل است.

مرمت‌هایی در گذر زمان

مسجد گوهرشاد در طول زمان بر اثر عوامل طیبعی و انسانی صدمات زیادی دیده است. از جمله در عهد صفویه که مسجد از حمله ازبکان سخت آسیب دیده بود، در دوران شاه عباس صفوی تعمیر شد و در زمین‌لرزه سال ۱۰۸۴، ایوان مقصوره صدماتی دید که مورد بازسازی قرار گرفت. از دیگر مرمت‌های این مسجد، پس از گلوله‌باران روس‌ها در سال ۱۳۳۰هـ.ق بود که به صدمه دیدن گنبد و ایوان‌های مسجد انجامید و گنبد و ایوان مقصوره و ایوان‌های شرقی و غربی مسجد نیز در سال ۱۳۳۹ قمری مورد بازسازی اساسی قرار گرفت.
گنبد ایوان مقصوره که به واسطه وسعت دهانه در زلزله‌های شدید و با گذشت زمان آسیب دیده و چندین بار مرمت شده بود، در سال ۱۳۳۹ شمسی به منظور مرمت اساسی تخریب گردید. ساخت آن مجدداَ توسط معماران ایرانی و زیر نظر عباس آفرنده آغاز شد و در سال ۱۳۴۱ شمسی خاتمه یافت. پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز مرمت‌هایی در بخش‌های گوناگون مسجد جامع گوهرشاد مشهد صورت گرفت و با مجموعه‌ای از آب‌نما و آب‌خوری وسط صحن زینت یافت که بر زیبایی و شکوه مسجد بیش از پیش افزوده است. اخیرا نیز به همت سازمان عمران و توسعه حریم حرم رضوی اقداماتی در جهت مقاوم‌سازی این مسجد تاریخی انجام شده که نتیجه آن استحکام بنای 6 هزار و 500 مترمربع از فضای این مسجد است.

واقعه تاریخی مسجد گوهرشاد
مهم‌ترین رخداد سیاسی این مسجد که در دفتر تاریخ به ثبت رسیده، واقعه کشف حجاب و قیام مردم مشهد برای مبارزه با قانون کشف حجاب است که به «واقعه گوهرشاد» شهرت دارد. در این واقعه تاریخی که سال 1314 اتفاق افتاد رژیم شاهنشاهی پهلوی یکی از بزرگترین جنایت‌های تاریخی را در این مسجد به ثبت رساند و پس از محاصره مسجد تعداد زیادی از زائران حرم ثامن الحجج(ع) را به خاک و خون کشید. واقعه ننگینی که هیچوقت نمی‌تواند از حافظه تاریخی مردم متدین شهر مشهد و شیفتگان امام هشتم پاک شود.
هنوز که هنوز است در سالگرد این رویداد عظیم تاریخی، مسجد گوهرشاد، تنها شاهد خاموش این کشتار بیگناه، محل تجمع مردمی می‌شود که می‌‌خواهند در این مکان مقدس با امام مهربانشان تجدیدپیمان کنند و به بانی این مسجد که همه عمرش را صرف نیکوکاری در راه رضایت اهل بیت کرد، نشان بدهند تا زنده هستند، قلب‌هایشان به عشق این خاندان پاک و مطهر خواهد تپید.

گزارشگر: بتول پرهیزگار
 
 
امتیاز دهی
 
 

نظر شما
نام
پست الكترونيک
وب سایت
نظر
نسخه قابل چاپ
مطالب مرتبط
پربازدیدترین ها آخرین مطالب
.گزارش روز
.گفت و گوی روز
.
فرهنگی
.

.All right reserved by Astan Quds Razavi

تمام حقوق این وبگاه متعلق به آستان قدس رضوی است.