.

در گفت‌وگو با متخصص کلینیک خواب بیمارستان فوق تخصصی رضوی تبیین شد؛

لزوم توجه به اختلالات خواب در سنین مختلف

آزمایشگاه فوق تخصصی خواب بیمارستان رضوی، یکی از مجهزترین مراکز تشخیصی و درمانی اختلالات خواب در شرق کشور به شمار می‌رود که با رعایت استانداردهای جهانی از سال 1388 به ارائه خدمات به عموم مراجعان می‌پردازد.

1397/3/23 چهارشنبه

در این مجال با دکتر هادی اسدپور؛ متخصص بیماری‌های مغز و اعصاب(نورولوژیست) و فلوشیپ پزشکی خواب این بیمارستان، هم‌کلام شدیم تا با اهمیت تشخیص و درمان اختلالات خواب آشنا شویم.

شایع‌ترین اختلال خواب مراجعان در حال حاضر چیست؟
بیش از 80 درصد مراجعان دارای وقفه‌های تنفسی انسدادی حین خواب هستند که به طور معمول میزان آن در آقایان بیشتر است. از دیگر اختلالات خواب می‌توان به حرکات دوره‌ای پا حین خواب، پرخوابی، اختلال رفتاری حین خواب، کابوس شبانه و خواب‌گردی اشاره کرد.

تشخیص اختلالات خواب به چه صورت انجام می‌شود؟
برخی اختلالات مانند سندرم پای بی‌قرار، وحشت و کابوس شبانه، از روی شرح حال و معاینه بالینی بیمار تشخیص داده می‌شود. اما برای تشخیص بعضی از بیماری‌ها نیاز به بستری و انجام پلی‌سومنوگرافی(تست خواب) است. به‌طور نمونه برای تشخیص قطعی بیماری‌هایی که مشکوک به انواع اختلالات تنفسی حین خواب یا صرع است، بیمار بستری می‌شود.

درباره تست «پلی‌سومنوگرافی یا تست خواب» بیشتر توضیح دهید.
پلی‌سومنوگرافی، مهم‌ترین تستی است که در کلینیک‌های خواب انجام می‌شود و به معنای بررسی چندگانه اعمال فیزیولوژیک حین خواب است. در این تست که به طور معمول در شب‌ها انجام می‌شود، عملکردهای فیزیولوژیک حین خواب مانند نوار مغز، نوار چشم، نوار تنفس از راه بینی، قفسه سینه و شکم، نوار خُرخُر، نوار قلب، نوار عضله چانه، نوار پا، تغییر وضعیت بیمار و نوار میزان اشباع اکسیژن بررسی می‌شود. هم‌زمان با انجام تست خواب، فیلم‌برداری به منظور تطبیق با این نوارها، ثبت می‌گردد. همچنین از دستگاه کمک تنفسی «فشار مثبت یا CPAP» به عنوان درمان اصلی وقفه تنفسی حین خواب، با قرار دادن ماسکی بر روی بینی و دهان استفاده می‌شود. اهداف درمانی در این حالت، تعیین فشار ایده‌آل برای باز نگه داشتن راه‌های هوایی، اصلاح خُرخُر و وقفه تنفسی و ایجاد مراحل طبیعی خواب است.

وقفه‌های تنفسی انسدادی حین خواب (آپنه) چه علائم و عوارضی دارد؟
وقفه‌های تنفسی انسدادی حین خواب، اختلال مهمی است که میزان شیوع آن در آقایان 23 درصد، در بانوان 12 درصد و در کودکان 2 درصد است. تنها 2 تا 4 درصد این مشکلات تنفسی در سنین مختلف دارای نشانه و علامت ظاهری است. بدخوابی شبانه، خواب آلودگی حین روز، عدم احساس نشاط صبحگاهی، اختلالات عملکرد روزانه به ویژه اختلال در تمرکز، بدخلقی، افسردگی، سردردهای صبحگاهی، مشکلات اجتماعی، شغلی و خانوادگی، تعریق حین خواب، خُرخُر بلند و تکرر ادرار در طول شب، اختلال جنسی و رفلاکس معده و مری(ترش کردن)، از جمله نشانه‌های این اختلال خواب است. همچنین وقفه‌های تنفسی انسدادی حین خواب موجب فشار خون بالا، قند خون کنترل نشده و بالا، تشدید بی‌نظمی‌های ضربان قلب و زمینه‌ساز بیماری عروق «آترواسکلروز یا تصلب شرایین» می‌شود. آترواسکلروز نیز منجر به بیماری در قلب و مغز مانند سکته‌های قلبی و مغزی می‌گردد. علاوه بر این، به دلیل افزایش فشار داخل جمجمه ناشی از این نوع اختلال، فشار داخل کره چشم بالا رفته و ممکن است موجب ایجاد آب سیاه در چشم شود. همچنین، یکی از علل فشارخون‌های مقاوم به درمان، ممکن است وقفه‌های تنفسی حین خواب باشد.

مهم‌ترین عوامل زمینه‌ساز بروز این وقفه‌های تنفسی را نام ببرید.
افزایش وزن و چاقی، عامل مهم وقفه‌های تنفسی یا آپنه‌های انسدادی است؛ این افراد یا اطرافیان آن‌ها از عوارضی مانند خُرخُر که باعث ناراحتی‌شان شده است، شکایت می‌کنند. خرخر، شیوع 30 درصد داشته و زمینه ژنتیکی آن در برخی خانواده‌ها وجود دارد. وقفه‌های تنفسی در بیمارانی با اختلال غدد مثل کم‌کاری تیروئید و مصرف‌کنندگان سیگار و الکل، بیشتر به چشم می‌خورد. همچنین به دلیل مشکلات ظاهری ناحیه فک و حلق مثل کوچکتر بودن فک پایین، تنگی فضای عبور هوا از ناحیه حلق ایجاد می‌شود. بزرگی لوزه‌ها و لوزه‌ سوم، از جمله علل ابتلای کودکان به این وقفه‌های تنفسی است. تشخیص این نوع اختلال خواب در کودکان اهمیت خاصی دارد. زیرا کودکان ممکن است در طول روز پرخواب نباشند و این اختلال با بی‌قراری و علائم بیش‌فعالی خودش را نشان دهد و با آن اشتباه گرفته شود. بدخوابی شبانه در آنان موجب عدم تمرکز کافی در طول روز و در نتیجه افت تحصیلی می‌شود. با تشخیص به موقع آلرژی و حذف لوزه‌ها، این کودکان درمان خواهند شد. وزن بالا در افراد بزرگسال، میزان ابتلا به این وقفه‌ها را افزایش می‌دهد. دور گردن بیش از 40 سانتی‌متر، زمینه را برای انسداد فراهم می‌کند. سن بالای 50 سال نیز از جمله این عوامل است به طوری که از هر سه نفری که در دهه ششم زندگی خود به بعد هستند، یک نفر ممکن است مبتلا به این اختلال شود. مصرف مواد مخدر و متادون نیز در بروز وقفه تنفسی مرکزی اهمیت دارد. به یاد داشته باشیم که گاهی این وقفه‌ها با خُرخُر همراه نیست.

چه اتفاقی برای بیمار در وقفه‌های تنفسی انسدادی می‌افتد؟
به طور مثال وقتی فرد به پشت می‌خوابد، زبان عقب می‌افتد و این انسداد شدت پیدا می‌کند. کاهش عبور هوا، موجب کاهش اکسیژن خون شده و این امر به نوبه خود موجب ترشح موادی در سیستم عروقی و عصبی فرد و تحریک سیستم سمپاتیک او می‌شود. با تخلیه این مواد مانند نورآدرنالین، فرد برای یک لحظه از خواب بیدار می‌شود. البته این بیداری که بین 3 تا 10 ثانیه طول می‌کشد، فقط بر روی نوار مغز قابل مشاهده است و خود فرد متوجه آن نمی‌شود. این چند ثانیه بیداری، فرد را از خواب عمیق خارج کرده و وارد مرحله خواب سطحی می‌کند و ساختار خواب را تغییر می‌دهد. این بیداری‌های کوتاه مدت در طول شب ممکن است صدها بار اتفاق بیفتد. انسان برای بازسازی جسمی و روحی خود به خواب عمیق و خواب دیدن نیاز دارد. در نتیجه، این وقفه‌ها مانع بازسازی جسمی و فکری فرد می‌شود. همچنین، تحریک مداوم سیستم سمپاتیک و ترشح این مواد در طول شب، با نوسانات افزایش فشار خون و ضربان قلب همراه است. این امر پس از چند ماه، ممکن است موجب فشار خون بالا ‌شود. چنانکه وقفه‌های تنفسی، یکی از علل فشار خون بالا در سنین پایین است.

میزان شیوع اختلال «بی‌قراری در پاها» چقدر است؟
از جمله مشکلات بسیاری از مراجعان کلینیک، بدخوابی در شروع خواب است که بی‌قراری در پاها، یکی از علائم آن است. این افراد در شب‌، احساس ناخوشایندی در پاهای خود دارند و با حرکت دادن و ماساژ دادن پاها و راه رفتن حس می‌کنند آرام می‌گیرند، اما پس از استراحت، این حالت برمی‌گردد. بی‌قراری‌ها در پاها به طور عمده هنگام غروب و شب، تشدید پیدا می‌کند و هنگام صبح دیده نمی‌شود. این بی‌قراری شیوع بالایی در افراد دارد چنانکه میزان شیوع آن در کودکان به 6 تا 7 درصد، در سنین متوسط به 12 درصد و در سنین بالا به 17 درصد می‌رسد. عوامل ژنتیکی موجب بی‌قراری در پاها به خصوص در سنین پایین می‌شود. گاهی نیز به دلایل طبی مانند کمبود آهن، دیابت و نارسایی کلیه رخ می‌دهد. همچنین ممکن است در زمان بارداری و یا مصرف برخی داروها مثل داروهای ضدافسردگی و داروهای روان‌پزشکی ویژه اختلالات اسکیزوفرنی تشدید شود. این افراد در 80 درصد موارد، تکان پا در حین خواب هم دارند. به منظور تشخیص اختلال بی‌قراری در پاها، فرد برای انجام تست خواب بستری نمی‌شود. تشخیص با معاینه و شرح حال صورت می‌گیرد و درمان سرپایی است.
تشخیص اختلال حرکتی دوره‌ای پاها حین خواب که با بیداری مکرر همراه است، با بستری و انجام تست خواب است. در این حالت، پا از ناحیه مچ به صورت دوره‌ای در هر 20 -30 ثانیه، خم می‌شود. تکرار این حرکات دوره‌ای گاهی موجب بیداری‌های مکرر و حتی افزایش فشار خون می‌گردد. البته گاهی فرد ممکن است به دلیل اختلال دیگری بجز بی‌قراری در پاها مانند وقفه تنفسی حین خواب، این حرکات دوره‌ای را بروز دهد و پرش‌های شدید پا حین خواب هم داشته باشد.

برای تشخیص چه نوع اختلالات دیگری، تست خواب انجام می‌شود؟
فرد در زمان خواب دیدن، عضلاتش شل و بی‌حرکت است. اما افرادی که دارای اختلال رفتاری حین خواب (REM Behavior Disorder) هستند، در زمان خواب دیدن، ممکن است صحبت و یا حرکت کنند، پرتاب دست و پاها و برخورد به اطرافیان داشته باشند و حتی از جای خود بلند شده و راه روند. همچنین بعضی صرع‌ها(صرع‌های ناحیه پیشانی مغز) فقط حین خواب رخ می‌دهد و با بیداری‌های مکرر و یا تکرار تغییر وضعیت حرکتی مانند جمع کردن اندام‌ها یا حرکت دست و پا که در مدت یک یا دو دقیقه رخ می‌دهد، ظاهر می‌شود. تظاهر دیگر و نادر صرع فرونتال، خواب‌گردی است؛ فرد بدون آنکه متوجه باشد، بلند شده و کاری را در حالت خواب انجام می‌دهد. برای تشخیص درست این اختلالات، انجام تست خواب ضروری است.

علم خواب چه جایگاهی در ایران و جهان دارد؟
علم خواب، علم جدیدی در دنیاست که در دو دهه اخیر پیشرفت بسیاری داشته است. در گذشته برای انجام تست خواب نیاز به چندین هزار صفحه کاغذ بود، اما پیشرفت‌های تکنولوژی و دیجیتالی شدن این فرآیند، کار را بسیار آسان کرد. همچنین حدود 30 سال پیش، دستگاه کمک تنفسی «فشار مثبت یا CPAP» برای کمک به درمان بیماران دارای وقفه تنفسی حین خواب ساخته شد. با اختراع این دستگاه، آزمایش‌های خواب بسیار توسعه پیدا کرد. با تشکیل «انجمن پزشکی خواب ایران» در سال 1384، علم خواب در کشور نیز گسترش یافت. در سال 1387 با ورود دستگاه پلی‌سومنوگرافی، انجام تست‌های خواب در مشهد نیز شروع شد. در حال حاضر، تمام شهرهای کشورهای پیشرفته دنیا مجهز به چندین کلینیک خواب هستند، زیرا انجام تست خواب و تشخیص اختلالات خواب اهمیت بسیاری در حفظ سلامت جامعه دارد. با تشخیص درست و به موقع اختلالات خواب، می‌توان از صرف هزینه‌های گزاف درمانی جلوگیری کرد. سلامت نسل جدید نیز حفظ شده و سطح کیفیت زندگی افزایش می‌یابد. به طور مثال، اختلالات خواب نقش مهمی (حدود 40 درصد) در دلایل انسانی تصادفات رانندگی دارد، اما با پیشرفت علم خواب و وجود معاینات شغلی، میزان تصادفات کاهش بسیاری یافته است. در مجموع، علم خواب، با توجه به نقش آن در بیماری‌های مختلف، پژوهش و سلامت جامعه، برای تمامی گروه‌های پزشکی کشور حائز اهمیت است و امیدواریم به کمبود نیروهای متخصص در رشته پزشکی خواب و کلینیک‌های خواب توجه شود.

تهیه و تنظیم: آرزو مستأجر حقیقی
 
امتیاز دهی
 
 

نظر شما
نام
پست الكترونيک
وب سایت
نظر
نسخه قابل چاپ
مطالب مرتبط
پربازدیدترین ها آخرین مطالب
.گفت و گوی روز
.
فرهنگی
.

.All right reserved by Astan Quds Razavi

تمام حقوق این وبگاه متعلق به آستان قدس رضوی است.