مسجد گوهرشاد، نماد معماری اصیل ایرانی‌اسلامی و گنجینه‌ای برای کشور

معماری زیبا و دلنشین مسجد گوهرشاد می‌تواند هر ایرانی را به وجد بیاورد. از این منظر، زمان زیادی می‌توان در مورد شکوه این بنا صحبت کرد، بنایی که به دلیل قدمت و پیشینه‌اش، دارای روایت‌های بسیاری است.

به مناسبت نهم ربیع‌الاول سالروز آغاز ساخت بنای این مسجد تاریخی با بهزاد نعمتی، پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی گفت‌وگویی انجام شده تا بیشتر با قدمت این بنای مقدس آشنا شویم.
پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی بابیان اینکه مسجد جامع گوهرشاد، مسجدی چهارایوانی است که در دوره تیموریان بنا شده است، می‌گوید: این بنایی است که به‌خوبی معماری و هنر دوره تیموری را نمایش می‌دهد و استحکام این مسجد در طول این سال‌ها نتیجه دقت معماران آن است که این بنای تاریخی را تبدیل به یکی از مستحکم‌ترین سازه‌های قدیمی کشور کرده است.
وی می‌افزاید: نام بانی مسجد یعنی گوهرشاد خاتون نیز در دو قسمت با کاشی معرق نگاشته شده‌است، یکی در قسمت بالای در نقره‌ای که به دارالسیاده راه دارد و دیگری بر کتیبه ایوان معروف مقصوره که به خط زیبای یکی از خطاطان بزرگ آن زمان، یعنی شاهزاده بایسنقر است.

معماری و تزیینات منحصربه‌فرد

دکتر نعمتی در جملات کوتاهی به توصیف معماری این بنا اشاره کرده و می‌گوید: معماری مسجد گوهرشاد هم از حیث طراحی و معماری و هم از حیث تزیینات هنری، بسیار منحصربه‌فرد بوده و نماینده بسیار خوبی برای معرفی معماری دوره تیموری است. قوام‌الدین شیرازی برای طراحی مسجدی در کنار حرم مطهر، چند چالش داشته که مهم‌ترین آن ایجاد بنایی باشکوه، بدون جلوه بیرونی و تحت‌الشعاع قرار ندادن بنای اصلی حرم مطهر بوده است.
وی می‌افزاید: به همین دلیل معمار زبده آن زمان نمای بیرونی برای مسجد در نظر نگرفته، یعنی این مسجد نمای بیرونی خاصی ندارد و نمای بیرونی آن در کالبد بقعه مطهر گم شده است ولی درون مسجد بسیار باشکوه طراحی شده و دارای چهار ایوان است که ایوان جنوبی بزرگ‌ترین آن‌هاست. پس از آن، به ترتیب ایوان‌های شمالی، شرقی و غربی هستند.
اتصال ایوان مقصوره یا همان ایوان جنوبی به گنبد، بخش بعدی صحبت این پژوهشگر است؛ معمار بنا، باتوجه‌به محدودیت فضایی که داشته و به اجبار، ایوان جنوبی را به گنبدخانه متصل کرده است، ازاین‌رو در این بنای قدیمی گنبدخانه مستقلی نداریم و فضای زیر گنبد کاملاً به ایوان جنوبی چسبیده است. لذا هنر سازندگان مسجد گوهرشاد فقط معطوف به طراحی نبوده و در ظریف‌کاری‌های هنری هم نهایت دقت را به خرج داده‌اند.
وی در خصوص آثار تاریخی مسجد می‌گوید: در داخل مسجد و زیرگنبدخانه نقاشی‌هایی اجرا شده که سبب آراستگی این فضا شده است. داخل شبستان‌ها هم با گچ ساده و باقی نماهای داخلی و گنبد، به صورت کامل با کاشی معرق و معقلی ونوعی کاشی مخصوص، زیباسازی شده است.
نگاه ویژه به توسعه بناها در حرم مطهر در دوره تیموری سبب شده در ادامه فاصله میان مسجد گوهرشاد تا بقعه مطهر تکمیل شود.
نعمتی توضیح می‌دهد: با ساخت مسجد گوهرشاد فاصله کوچکی بین بقعه مطهر و مسجد گوهرشاد ایجاد شد که به‌تدریج و در همین دوره تیموری با ساخت دارالحفاظ این فاصله پر شده است.
رسیدگی دوباره به دارالسیاده هم در این زمان انجام می‌گیرد، راهرو کوچکی نیز از مسجد به بازار ایجاد شده بوده که الان یکی از کهن‌ترین نمونه‌های تزیینات معماری دوره تیموری را در خود جا داده است.

موقوفه‌ای برای بررسی و رفع مسائل و مشکلات امور این مسجد

موقوفه بزرگ گوهرشاد برای اداره امور این مسجد کهن بخش دیگری از صحبت‌های نعمتی است او در این باره می‌گوید: گوهرشاد بانو ۸ سال پس از ساخت مسجد، موقوفه مفصلی را برای بررسی و رفع مسائل و مشکلات امور این بنا تعیین می‌کند.
در این وقف‌نامه همسر سلطان، املاک زیادی را برای سرپا ماندن مسجد اختصاص می‌دهد که با یقین می‌توان گفت در تمام ایران اسلامی، بنایی متعلق به دوره تیموری، مرتب‌تر، باشکوه‌تر و مهم‌تر از مسجد گوهرشاد، نداریم.
مسجدی دیگر به نام گوهرشاد وجود دارد که نعمتی در این باره توضیح می‌دهد: مسجد گوهرشاد هرات را هم این بانو و در دوره تیموری ساخته که در همان مکان هم دفن شده است، البته این بنا آبادانی و سرزنده بودن مسجد گوهرشاد در مشهد را ندارد.
گفتنی است، گوهرشاد خاتون دوست داشته پس از مرگش در همین مسجد گوهرشاد مشهد دفن شود اما در جریان حادثه‌ای ناشی از دسیسه گروهی از سیاستمداران در هرات، هنگامی که ۸۸ سال داشت به قتل می‌رسد و همان‌جا به خاک سپرده می‌شود.