«معجم اعلام متکلمین» پاسخی به شبهه مستشرقان درباره فقدان متکلمان شیعه است

کتاب «معجم اعلام متکلمین» یکی از طرح‌های کلان بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی است، این اثر از قرن نخست تا قرن ۱۴ هجری قمری، متکلمان بزرگ شیعه و سنی را به‌صورت توصیفی و تحلیلی جمع‌آوری کرده و بسیار فراتر از یک فرهنگ عادی و معمولی، آراء، سیر و تحول اندیشه‌های کلامی و مکتب‌های فکری متکلمان را در بوته پژوهش و تحقیق گذاشته است.

برای آشنایی بیشتر با این اثر ارزشمند، با حسین لطیفی، مدیر گروه کلام بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی که تدوین این کتاب را بر عهده داشته‌اند، گفت‌وگویی انجام شده است، وی در این گفت‌وگو ضمن تبیین اهداف و ضرورت تدوین این اثر، به نقش مهم آن در معرفی جایگاه متکلمان شیعه و رفع برخی برداشت‌های نادرست مستشرقان اشاره می‌کند.

جناب لطیفی لطفا در ابتدا این اثر را معرفی بفرمائید.
این کتاب از منابع گوناگون کلامی، تاریخی، رجالی، شرح‌حال‌ها، فهرست‌ها، طبقات و انساب جمع‌آوری‌شده و باتوجه‌به سیر تاریخی بیان شده است. کلید پژوهش در این موضوع، از نیمه اول دهه ۸۰ زده شده است. موضوع کتاب معجم اعلام المتکلمین، شناساندن شخصیت‌های دانش کلام اسلامی با تفاوت حرکت‌های فکری و رویکرد‌های اعتقادی آنان است که تاریخ‌گذشته مسلمانان تا عصر حاضر شاهد آن بوده است.
هدف از گردآوری این معجم، ایجاد زمینه برای نوعی مرجعیت علمی در موضوع موردنظر است تا همه پژوهشگران با اندیشه‌های گوناگون و نحله‌های مختلف مذهبی، به‌ویژه پژوهشگران مسلمان، از آن بهره‌مند شوند.

کتاب «معجم اعلام متکلمین» در چه چارچوبی تدوین شد؟
«معجم اعلام متکلمین» یکی از طرح‌های کلان بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی است و گروه کلام این بنیاد، متصدی اجرای آن بوده است. ما در گذشته آثاری مشابه داشته‌ایم، اما معمولاً با سوگیری‌های فرقه‌ای و نحله‌ای همراه بوده‌اند. اثری که مجموعه متکلمان را یک‌جا و بدون نگاه جانبدارانه گردآوری کند، کمتر در گذشته وجود داشته است. در واقع می‌توان گفت این کتاب یکی از نادرترین آثار معاصر در حوزه کلام است و حتی در کشورهای عربی نیز مشابه آن را سراغ نداریم.

چه انگیزه‌ای شما را به سمت تدوین این اثر سوق داد؟
به عنوان کسی که در حوزه فلسفه و کلام پژوهش می‌کند، همیشه با این مشکل مواجه بودیم که وقتی می‌خواستیم اندیشه یک متکلم را بررسی کنیم، به منابع دقیق دسترسی نداشتیم. شرح‌حال‌نویسی‌ها معمولاً به زندگی‌نامه خانوادگی یا حداکثر به ذکر چند اثر اشاره می‌کردند، نه به آرای کلامی آن شخصیت. همین مسئله یک نقص جدی در تحقیقات بود. بنابراین یکی از اهداف ما این بود که مجموعه‌ای جامع فراهم کنیم تا پژوهشگران به سهولت به اندیشه‌ها و آرای متکلمان دسترسی داشته باشند.

به دیگر اهداف این اثر نیز اشاره بفرمائید؟
یکی از اشکالاتی که مستشرقان به جامعه شیعی وارد می‌کنند این است که می‌گویند شیعه در قرون نخستین متکلم نداشته و عقاید خود را از دیگر فرق وام گرفته است. در حالی که چنین ادعایی صحیح نیست. ما از قرن اول هجری متکلمان برجسته‌ای داشته‌ایم و این کتاب تلاش کرده است با معرفی آن‌ها از قرن نخست تا قرن پنجم، نشان دهد که تعداد متکلمان شیعه در سه قرن نخست نه تنها کمتر از اهل سنت نیست بلکه در بسیاری موارد هم‌سطح یا حتی بیشتر بوده است.

برخی بر این باورند که متکلمان شیعه تحت تأثیر معتزله یا دیگر مکاتب بوده‌اند. نظر شما چیست؟
باید توجه داشت که تعاملات علمی میان مکاتب فکری امری طبیعی است. گاهی متکلمان شیعه در محضر استادان معتزلی حاضر می‌شدند و برعکس، برخی معتزلیان نیز به تشیع گرایش پیدا می‌کردند. حتی نمونه‌های متعددی داریم که متکلمان تراز اول معتزله، مانند ابن لاوند، ابن تبان یا ابوعیسی وراق، ابتدا معتزلی بودند و بعدها به شیعه گرویدند. بنابراین این ادعا که شیعه اندیشه‌های خود را وامدار معتزله است، قابل دفاع نیست. حقیقت آن است که متکلمان شیعه عقاید خود را بلاواسطه یا باواسطه از ائمه(ع) دریافت کرده‌اند و این موضوعی است که مستشرقان از آن غفلت کرده‌اند.

و اما سخن پایانی ...
جا دارد کتاب «معجم اعلام متکلمین» بیش از پیش معرفی شود و به زبان‌های مختلف در دسترس پژوهشگران جهان اسلام قرار گیرد. این اثر می‌تواند منبعی ارزشمند برای شناخت دقیق‌تر میراث کلامی شیعه و جایگاه متکلمان در تاریخ تفکر اسلامی باشد.