امام علی (ع)، الگوی ولایت، عدالت و وحدت امت اسلامی

دکتر علی‌جان سکندری، پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، به مناسبت فرا رسیدن ۱۳ رجب، سالروز ولادت فرخنده حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) در گفت‌وگو با خبرنگار آستان‌نیوز، به تبیین اهداف حکومت اسلامی، اصول ولایت‌مداری و چالش‌های دوران خلافت امام علی(ع) پرداخت که در ادامه می‌خوانید.

هدف اساسی حکومت اسلامی از دیدگاه امام علی(ع) چیست؟

از دیدگاه حضرت علی(ع)، هدف اساسی حکومت اسلامی، جانبداری از مردم در ابعاد گوناگون زندگی و خدمت به آنان برای تأمین سعادت دنیا و آخرت است. امیرالمؤمنین(ع) انگیزه خود را از پذیرش حکومت، نه قدرت‌طلبی یا بهره‌جویی دنیوی، بلکه احیای ارزش‌های الهی و اصلاح جامعه معرفی می‌کنند.

ایشان در نهج‌البلاغه می‌فرمایند: «خدایا! تو می‌دانی آنچه از جانب ما در پذیرش امر خلافت انجام گرفت، نه برای دستیابی به قدرت و نه برای فزون‌خواهی در متاع دنیا بود؛ بلکه برای آن بود که نشانه‌های دینت را به جایگاه خویش بازگردانیم، اصلاح را در شهرهایت آشکار کنیم، تا بندگان ستمدیده‌ات در امنیت زندگی کنند و احکام تعطیل‌شده‌ات دوباره اجرا شود.»

بر همین اساس، حضرت علی(ع) حکومت را «بازدارنده الهی در زمین» معرفی می‌کنند: «السُلطانُ وَزَعهُ اللهِ فی أرضِه.»

در فرمان تاریخی به مالک اشتر نیز 4محور اساسی، رفاه عمومی، امنیت جامعه اسلامی، تعلیم و تربیت و رشد فرهنگی‌مورد تأکید قرار گرفته است. به تعبیر ابن‌خلدون، غایت حکومت دینی، تأمین مصالح دنیوی و اخروی جامعه است.

ولایت از نگاه حضرت علی(ع) چه نسبتی با عدالت و خدمت به مردم دارد؟

امیرالمؤمنین(ع) در نهج‌البلاغه، هدف سیاست و حکومت را اجرای عدالت، رهبری الهی جامعه و هدایت انسان‌ها به‌سوی کمال و قرب الهی می‌دانند. حضرت در خطبه ۱۳۱ نهج‌البلاغه تصریح می‌کنند که هدف از حکومت، نه دنیاطلبی، بلکه احیای حق، اصلاح اجتماعی و تأمین امنیت مظلومان است.

از مجموع فرمایشات امام، 3 هدف اساسی دولت اسلامی اعم از ترویج و پاسداری از ارزش‌های دینی، اصلاح روابط اجتماعی و حیات انسانی و تأمین امنیت اجتماعی قابل استخراج است.

امام علی(ع) چه توصیه‌هایی درباره حفظ وحدت و حقوق متقابل مردم و رهبر دارند؟

امیرالمؤمنین(ع) در نهج‌البلاغه، به‌ویژه در خطبه ۲۱۶، به روشنی از حقوق متقابل مردم و حاکم سخن می‌گویند و تحقق این حقوق را شرط اصلاح جامعه و تداوم حکومت عادلانه می‌دانند.

حضرت می‌فرمایند: «بزرگ‌ترین حق الهی، حق زمامدار بر مردم و حق مردم بر زمامدار است... اگر مردم حق رهبری را ادا کنند و زمامدار حق مردم را بپردازد، حق در جامعه عزت می‌یابد، نشانه‌های عدالت آشکار می‌شود و سنت پیامبر(ص) پایدار می‌ماند.»

در مقابل، اگر این حقوق نادیده گرفته شود، نتیجه آن فروپاشی وحدت، گسترش ظلم، تعطیلی احکام دین و انحراف جامعه خواهد بود.

در چه اموری امام علی(ع) از اصول ولایت‌مداری خود عدول نکردند و چرا؟

از نگاه امیرالمؤمنین(ع)، وظیفه رهبران الهی مشخص و تغییرناپذیر است. حضرت، وظایف امام را چنین برمی‌شمارند: ابلاغ پیام الهی، اندرز دلسوزانه، احیای سنت پیامبر(ص)، اجرای عدالت و حدود الهی و سامان‌دهی امور عمومی.

امام(ع) خود را موظف به اجرای دقیق این مسئولیت‌ها می‌دانستند و هیچ‌گاه مصلحت‌اندیشی‌های سیاسی را جایگزین تکلیف الهی نکردند. به باور ایشان، امام از خود سخنی ندارد، بلکه تنها مجری اراده خداوند است.

امام علی(ع) در دوران خلافت با چه چالش‌هایی روبه‌رو شدند و چگونه با آن‌ها برخورد کردند؟

دوران خلافت 4 سال و ۹ ماهه امام علی(ع) با چالش‌های سنگین همراه بود که سرانجام به شهادت آن حضرت انجامید. مهم‌ترین این چالش‌ها عبارت‌اند از، نخست «نفاق سازمان‌یافته»، در واقع حضرت با دشمنانی روبه‌رو بودند که در ظاهر مسلمان، اما در باطن بی‌اعتقاد بودند. معاویه با سوءاستفاده از ماجرای قتل عثمان، افکار عمومی را فریب داد و دو جنگ بزرگ جمل و صفین را بر امام تحمیل کرد.

دوم «عدالت بدون ملاحظه»، امام علی(ع) به هیچ‌وجه در اجرای عدالت انعطاف نداشتند. پیشنهاد برخی یاران برای مصالحه با صاحبان نفوذ را قاطعانه رد کردند و فرمودند: «آیا از من می‌خواهید برای پیروزی سیاسی، به مردم ستم کنم؟»

سوم «صداقت در سیاست»، حضرت سیاست را از نیرنگ جدا می‌دانستند و می‌فرمودند: «معاویه زیرک‌تر از من نیست، بلکه اهل فریب و فسق است و من حاضر به انحراف از حق نیستم.»

چهارم «خوارج؛ تهدید از درون»، خوارج، متحجرانی بودند که به ظاهر دیندار اما فاقد فهم عمیق دینی بودند. آنان سه جنگ بزرگ جمل، صفین و نهروان را علیه امام رقم زدند و بزرگ‌ترین بحران داخلی دوران خلافت را پدید آوردند.

لطفا در ادامه به ویژگی‌های شخصیتی امام علی(ع) در ولایت‌مداری نیز اشاره بفرمائید؟

تواضع، ساده‌زیستی و توجه ویژه به فقرا از برجسته‌ترین ویژگی‌های امیرالمؤمنین(ع) در ولایت‌مداری بود. ایشان برای محرومان پدری مهربان و برای نیازمندان برادری دلسوز بودند و همانند پیامبر اکرم(ص) با مستضعفان رفتار می‌کردند.

به عنوان سوال پایانی، امام علی(ع) چگونه ولایت‌مداری را با حفظ وحدت امت اسلامی مدیریت کردند؟

پس از رحلت پیامبر(ص)، امام علی(ع) برای حفظ وحدت امت اسلامی و جلوگیری از فروپاشی جامعه نوپای اسلامی، ۲۵ سال سکوت و صبر پیشه کردند. در این مدت، با ارائه مشاوره‌های علمی، سیاسی، قضایی و اجتماعی، از کیان اسلام دفاع کردند.

در دوران خلافت خلیفه سوم، امام علی(ع) نقش میانجی را ایفا کردند، مانع تشدید بحران شدند، حتی در زمان محاصره، برای خلیفه آب فرستادند و فرزندان خود را مأمور حفاظت از او کردند، اقدامی که نشان‌دهنده ترجیح وحدت امت بر منافع شخصی است.