«مدارای اجتماعی» از مؤلفه‌های کلیدی انسجام ملی است

به گزارش آستان نیوز، دکتر شهلا باقری عضو هیأت علمی دانشگاه خوارزمی در نشست علمی با موضوع «چالش‌های بررسی و سنجش انسجام ملی» که از سوی سازمان علمی فرهنگی آستان قدس رضوی دفتر قم و کارگروه فرهنگی-اجتماعی شورای تخصصی حوزوی شورای عالی انقلاب فرهنگی با همکاری دیگر مراکز علمی برگزار شد، گفت: سنجش انسجام ملی در شرایط کنونی کشور با چالش‌های جدی مفهومی، روش‌شناختی و سیاستی مواجه است و بدون طراحی یک مدل جدید و بومی، امکان تحلیل نظام‌مند این پدیده وجود ندارد.

وی با اشاره به خلأ مطالعات منسجم در این حوزه افزود: در حال حاضر، پژوهش‌هایی که با عنوان بررسی انسجام ملی انجام می‌شود، عمدتاً بر شاخص‌هایی مانند سرمایه اجتماعی، اعتماد نهادی یا اعتماد بین‌فردی مبتنی است و اغلب از طریق پیمایش‌های پرسشنامه‌ای صورت می‌گیرد، در حالی که این متغیر‌ها الزاماً معادل انسجام ملی نیستند.

این عضو هیأت علمی دانشگاه خوارزمی با تأکید بر خلط مفهومی رایج در ادبیات پژوهشی تصریح کرد: مفاهیمی مانند یکپارچگی ملی، وحدت ملی، همبستگی ملی، هویت ملی، امنیت ملی و سرمایه اجتماعی، هرچند با انسجام ملی مرتبط هستند، اما جایگزین آن نیستند و سنجش هر یک به‌جای انسجام ملی، به خطای تحلیلی منجر می‌شود.

دکتر باقری، یکپارچگی ملی را دارای ماهیتی ساختاری و نهادی دانست و گفت: یکپارچگی ملی بیشتر بر فرایند ادغام مناطق و گروه‌ها از طریق زیرساخت‌ها، قوانین و نهاد‌ها تأکید دارد؛ درحالی‌که همبستگی ملی ناظر بر احساس تعهد اخلاقی و حمایت متقابل، به‌ویژه در شرایط بحرانی است و ماهیتی عاطفی و موقعیتی دارد و انسجام ملی، وضعیتی پایدارتر و کلان‌تر از این مفاهیم است.

وی با بیان اینکه هویت ملی پیش‌شرط انسجام ملی است، افزود: ممکن است افراد احساس تعلق ملی داشته باشند، اما به دلیل ناکارآمدی‌ها، بی‌عدالتی یا ضعف کارکرد نهادی، انسجام ملی در سطح کلان تضعیف شده باشد.

این پژوهشگر حوزه علوم اجتماعی، چالش‌های سنجش انسجام ملی را در سه سطح «مفهومی و نظری»، «روش‌شناختی و اندازه‌گیری» و «عملیاتی، سیاسی و سیاستی» دسته‌بندی کرد و گفت: تا زمانی که مرز مفهومی انسجام ملی با سایر مفاهیم روشن نشود، نمی‌توان انتظار داشت ابزار‌های سنجش یا سیاست‌گذاری‌های مرتبط، کارآمد باشند.

وی با انتقاد از اتکای بیش از حد به پرسشنامه‌ها و داده‌های کمّی اظهار کرد: سنجش انسجام ملی نیازمند ترکیب شاخص‌های کمّی با روش‌های کیفی، تحلیل‌های علّی و بررسی لایه‌های پنهان و غیرقابل مشاهده است؛ لایه‌هایی که مشخص می‌کند چرا و چگونه انسجام تقویت یا تضعیف می‌شود.

دکتر باقری با اشاره به محدودیت داده‌های بین‌المللی خاطرنشان کرد: پیمایش‌های جهانی ارزش‌ها یا داده‌های بین‌المللی، به دلیل تفاوت زیست‌بوم‌های فرهنگی، الزاماً قادر به بازنمایی دقیق وضعیت انسجام ملی در ایران نیستند و استفاده تطبیقی از آنها باید با احتیاط صورت گیرد.

وی در بخش دیگری از سخنان خود، «مدیریت تنوع» را یکی از مسائل مغفول، اما تعیین‌کننده در انسجام ملی دانست و گفت: جامعه ایران با تنوع‌های قومی، فرهنگی، مذهبی، نسلی و جنسیتی مواجه است و مسئله اصلی، حذف یا انکار تنوع نیست بلکه نحوه مدیریت آن است تا به گسل‌های اجتماعی منجر نشود.

این عضو هیأت علمی دانشگاه خوارزمی با طرح ایده «وحدت در عین کثرت» افزود: نه تأکید افراطی بر شباهت‌ها و نه تأکید مطلق بر تفاوت‌ها، به انسجام پایدار منجر نمی‌شود. لازم است راهبرد سومی مبتنی بر تعامل وحدت و کثرت، با الهام از آموزه‌های دینی و بوم فرهنگی کشور، برنامه‌ریزی و عملیاتی شود.

وی «مدارای اجتماعی» را از مؤلفه‌های کلیدی انسجام ملی برشمرد و گفت: حتی در صورت وجود هویت ملی، ساختار‌های نهادی و ارزش‌های مشترک، اگر توان تحمل تفاوت‌ها و مدیریت تعارض‌ها در سطح خرد و کلان وجود نداشته باشد، انسجام ملی با تهدید جدی مواجه می‌شود.

دکتر باقری با اشاره به نقش فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی تأکید کرد: سرعت تحولات اجتماعی و تأثیر شبکه‌های مجازی، سنجش و مدیریت انسجام ملی را پیچیده‌تر کرده است و استفاده از روش‌هایی مانند تحلیل محتوای شبکه‌ها، شبکه‌سازی نخبگان و بهره‌گیری از ابزار‌های هوش مصنوعی، می‌تواند در فهم روایت‌ها، شکاف‌ها و همگرایی‌ها مؤثر باشد.

وی در پایان خاطرنشان کرد: انسجام ملی یک وضعیت ثابت و عددی نیست، بلکه فرایندی پویا، چندلایه و متأثر از رویداد‌های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی است. سیاست‌گذاری موفق در این حوزه، مستلزم تعریف دقیق مفاهیم، طراحی مدل بومی سنجش، همسویی فرهنگ، ساختار و کنشگران و توجه هم‌زمان به ابعاد عمودی و افقی انسجام‌در جامعه است.