انتظار پویا، از زیست فردی تا مسئولیت اجتماعی

به مناسبت فرارسیدن نیمه شعبان، دکتر عبدالله صلواتی، استاد دانشگاه و پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، در گفت‌وگویی با خبرنگار آستان نیوز به بررسی نسبت «انتظار» با زندگی واقعی، مسئولیت اجتماعی و سبک زندگی منتظرانه پرداخت؛ گفت‌وگویی که تلاش دارد تصویر امام عصر (عج) را از حاشیه ذهنی و انتزاعی، به متن زندگی فردی و اجتماعی بازگرداند.

تقدس امام عصر (عج) در تعارض با زندگی نیست

صلواتی در پاسخ به این پرسش که چرا تصویر امام‌زمان (عج) در ذهن برخی افراد، بیشتر قدسی و دور از زندگی واقعی ترسیم می‌شود، تأکید کرد:

امام‌زمان (عج) حجت خدا و قطب عالم امکان و واسطه فیض به همه پدیده‌های امکانی است و از این منظر، حقیقتی قدسی، باشکوه و ناب دارد؛ اما همین حقیقت قدسی، درعین‌حال الگوی بشر در حقیقت‌جویی، آزادگی، عدالت‌طلبی، مقاومت، معنویت و زیست مؤمنانه است.

او با اشاره به نقش الگوگیری در ماندگاری سیره انبیا و اولیای الهی گفت: انبیا و امامان (ع) آمدند تا بمانند و این ماندن، با الگوگیری ما از آنها معنا پیدا می‌کند. الگوگیری از امام عصر (عج) پویاست؛ آغازش به لطف او و استمرارش به مهر اوست و آنچه به ما بازمی‌گردد، همت و داشتن تصویری درست از حضور این‌جهانی آن حضرت است.

این پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی خاطرنشان کرد: تقدس امام عصر (عج) نه‌تنها با الگو بودن و حضور این‌جهانی ناسازگار نیست، بلکه شکوه ناب آن حضرت با زیست انسانی و تجربه حضور معنوی در افق مهدویت گره‌خورده است. به گفته وی، برخی برداشت‌های نادرست از مفهوم تقدس، می‌تواند انسان را در دوگانه‌سازی غلط میان تقدس امام و ارتباط با زندگی واقعی گرفتار کند؛ مسئله‌ای که ریشه در عوامل رسانه‌ای، اجتماعی و روان‌شناختی و فاصله‌گرفتن از سرمشق‌های اصیل دارد.

انتظار؛ بوم مسئولیت یا گریز از کنشگری؟

صلواتی در پاسخ به این پرسش خبرنگار آستان نیوز که آیا انتظار می‌تواند به‌جای عامل رشد، به عاملی برای گریز از مسئولیت اجتماعی تبدیل شود، گفت: این مسئله به سرمشق ما و نحوه نقاشی ما در «بوم انتظار» بازمی‌گردد. اگر ارادت به اهل‌بیت (ع) بابصیرت همراه باشد و ساده‌لوحی و تحریف کنار رود، همین ارادت دست ما را می‌گیرد تا انتظار را دقیق و عمیق ترسیم کنیم؛ به‌گونه‌ای که عاملیت و کنشگری منتظر، برجسته و نزدیک دیده شود، نه دور و گم‌شده.

وی افزود:، اما فاصله‌گرفتن از شاخص‌ها، الگو‌ها و بصیرت، بوم انتظار را تیره می‌کند و در چنین تصویری، مسئولیت در همه ساحت‌ها ـ از مسئولیت معرفتی و اجتماعی گرفته تا تمدنی و جمعی ـ جایی نخواهد داشت؛ درحالی‌که بزرگان دین، انتظار فرج را سازنده، امیدبخش و کانون گشایش دانسته‌اند.

جامعه منتظر، جامعه امیدوار و منسجم است

این استاد دانشگاه در پاسخ به پرسشی درباره نسبت انتظار با وضعیت اجتماعی و بی‌اعتمادی‌ها تصریح کرد: مسئله انتظار، مسئله یک فرد یا گروه محدود نیست، بلکه مسئله یک جامعه و یک ملت است. جامعه منتظر، جامعه‌ای است که در اتمسفر امید، در افق مقاومت و در چارچوب سازندگی زیست می‌کند.

او با برشمردن مؤلفه‌های جامعه منتظر گفت: تاروپود چنین جامعه‌ای با آگاهی، بصیرت، مجاهدت، امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر، همدلی، اتحاد مقدس، تحریف‌گریزی و ظلم‌ستیزی قوام می‌یابد؛ همه اینها در مسیر امید به آینده روشن و داشتن طرح و برنامه برای آن است. طبیعی است که جامعه مأیوس، غیرمنسجم و گرفتار سوءظن، از جامعه منتظر فاصله دارد.

صلواتی با استناد به بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی (مدظله‌العالی) تأکید کرد: انتظار فرج به این معناست که هیچ بن‌بستی در زندگی بشر وجود ندارد که گشوده نشود و منتظر، انسانی امیدوار و فعال است، نه ناامید و منفعل.

انتظار؛ سبک زندگی، نه صرفاً دعا

این پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در ادامه این گفت‌و‌گو و در پاسخ به پرسشی درباره تعارض‌های رفتاری با انتظار اظهار کرد: فروکاستن انتظار به امری صرفاً فردی، یا تقلیل آن به دعاکردن و نادیده‌گرفتن هویت و ظرفیت تمدنی انتظار، با انتظارِ ترسیم‌شده در معارف دینی در تعارض است.

به گفته وی، این فرو کاست‌ها از یک‌سو تعارض معرفتی و روان‌شناختی ایجاد می‌کنند و ازسوی‌دیگر به انفعال و دست روی دست گذاشتن می‌انجامند؛ درحالی‌که انتظار، عمل است، نه نشستن و عمل‌نکردن. انتظار از ساحت فردی آغاز می‌شود و تا ساحت اجتماعی، حاکمیتی و تمدنی امتداد می‌یابد.

صلواتی با اشاره به این‌که انتظار یک نگرش بنیادین و جهت‌دهنده و در نتیجه یک سبک زندگی است، تصریح کرد: مدرسه انتظار به ما می‌آموزد که باطل در جهان رفتنی است.انتظار، ما را به قوی‌شدن فرامی‌خواند و قوی‌شدن، سازوکار‌های متنوعی می‌طلبد.

وی در پایان تأکید کرد: انتظار فرج از فرد، جامعه و ملت، حرکت به‌سوی عدالت، بندگی، ناب‌بودگی و ظلم‌ستیزی را مطالبه می‌کند و همین تحول‌آفرینی، کارویژه اصلی انتظار است؛ نادیده‌گرفتن این حقیقت، بیشترین تعارض وجودی با مفهوم انتظار را رقم می‌زند.