ولایت‌مداری؛ مرز میان ایمان آگاهانه و تعصب آسیب‌زا

آقای شریعتی‌تبار، وقتی از ولایت‌مداری حرف می‌زنیم، خیلی‌ها سریع به یاد تعصب می‌افتند. از نگاه دینی، مرز ولایت‌مداری آگاهانه و تعصب آسیب‌زا کجاست؟

ولایت‌مداری یعنی انسان در ساحت فکر، گفتار و به‌ویژه در رفتار سیاسی و اجتماعی، محور حرکت خود را ولایت قرار دهد. این مسیر با شعار زبانی محقق نمی‌شود و حتماً باید در عمل، رفتار و تصمیم‌های اجتماعی نمود داشته باشد.

باید توجه داشت که ولایت بدون علم و آگاهی معنا ندارد. امیرالمؤمنین (ع) به صراحت می‌فرمایند که پرچم این مسیر را کسانی می‌توانند به دوش بکشند که اهل بصیرت، صبر، استقامت و شناخت حق باشند. اگر معرفت شکل بگیرد، صلابت در مسیر حق معنا پیدا می‌کند و این صلابت، تعصب جاهلانه نیست.

پس مرز بین ولایت‌مداری و تعصب کجاست؟

تعصب زمانی خطرناک می‌شود که بدون پشتوانه علمی و معرفتی شکل بگیرد. تعصبی که بر توهم، قیاس باطل یا تحلیل نادرست استوار باشد، نه‌تنها کمک‌کننده نیست، بلکه به ضرر خط ولایت تمام می‌شود. مرز این دو، همان معرفت و شناخت است.

در جامعه می‌بینیم بعضی رفتار‌های تند، حتی خارج از اخلاق، به نام دفاع از ولایت انجام می‌شود. این نوع دفاع چه آسیبی به اصل ولایت می‌زند؟

اقدامات تند و افراطی که از نظر عقلانی قابل دفاع نیست، قطعاً آسیب‌زا است. چه‌بسا افرادی به نیت دفاع از ولایت، سخن یا رفتاری انجام دهند که در عمل به ضرر خودِ ولایت تمام شود.

یعنی گاهی همین دفاع، خودش خطرناک می‌شود؟

دقیقاً. دفاع غلط، غلوآمیز و غیرمنطقی، خدمت نیست و در مواردی می‌تواند مصداق ظلم به ولایت باشد. در روایات داریم که برخورد ائمه (ع) با جریان‌های تندرو و متعصب، حتی شدیدتر از برخورد با دشمنان آشکار اهل‌بیت (ع) بوده است.

ائمه (ع) از گروه‌هایی که در تاریخ با عنوان غالیان شناخته می‌شوند، به‌شدت اعلام برائت کردند. دلیلش هم روشن است؛ افراط، چهره‌ای نادرست از ولایت ارائه می‌دهد و زمینه سوءبرداشت و دشمنی را فراهم می‌کند.

برخی معتقدند برای ولایتمدار بودن، نیازی به گفت‌و‌گو نیست و حتی تکثر اجتماعی را نمی‌پذیرند. از نظر شما، ولایت‌مداری بدون پذیرش گفت‌و‌گو ممکن است؟

ممکن است، اما جایز نیست. خیلی از امور از نظر عقلی امکان‌پذیرند، اما با منطق ولایت سازگار نیستند. سیره اهل‌بیت (ع) بر جذب حداکثری بنا شده است، نه بر طرد و حذف.

در سیره امام سجاد (ع) می‌بینیم که در برابر اهانت، به‌جای تندی، حلم و اخلاق را انتخاب می‌کنند. همین رفتار اخلاقی، طرف مقابل را متحول می‌کند. این نشان می‌دهد که تندی و خشونت، ابزار پیشبرد ولایت نیست.

ابزار برای وارد کردن افراد به دایره ولایت شامل چه مواردی می‌شود؟

ببینید دایره ولایت را نباید تنگ کرد. این هنر نیست که با برخورد‌های تند، افراد زیادی را از منظومه ولایت خارج کنیم. ولایت‌مداری مراتب دارد و همه در یک سطح نیستند. نپذیرفتن گفت‌و‌گو و مدارا، به مصلحت مسیر ولایت نیست.

شما به سیره اهل‌بیت (ع) اشاره کردید. نمونه‌ای داریم که نشان بدهد حفظ وحدت اجتماعی بر برخی اختلاف‌های فکری ترجیح داده شده است؟

نمونه‌های این رویکرد در سیره اهل‌بیت (ع) فراوان است. امیرالمؤمنین (ع) تلاش کردند جامعه اسلامی در مسیر حق حرکت کند، اما زمانی که کلیت اسلام در معرض آسیب قرار می‌گرفت، از برخی حقوق خود چشم‌پوشی کردند تا جامعه دچار فروپاشی نشود.

یعنی مصلحت اجتماعی گاهی بر نظر فردی ترجیح داده می‌شود. درست است؟

دقیقاً. حضرت مردم را به عبور از فتنه‌ها با کشتی وحدت دعوت کردند و نسبت به اختلاف‌افکنی هشدار دادند. تجربه تاریخی نشان می‌دهد بیشترین ضربه‌ها به امت‌ها، از درون و به‌واسطه اختلافات داخلی وارد شده است.

امام رضا (ع) نسبت به افراط و تفریط در موضوع ولایت هشدار می‌دهند. پیشی گرفتن از امام و عقب ماندن از او، هر دو انحراف است. راه درست، التزام آگاهانه و عقلانی به مسیر ولایت است.

این موارد در روزگار فعلی مصادیق اجتماعی هم دارد؟

اسلام بر عفت عمومی، حفظ حریم‌ها و استحکام بنیان خانواده تأکید جدی دارد و این اصل، مربوط به پاکیزگی زندگی اجتماعی است. این اصل و محور است و در مورد قوانین اجتماعی باید گفت سوءاستفاده از قانون با خود قانون تفاوت دارد.

هر قانونی ممکن است مورد سوءاستفاده قرار بگیرد، اما این مسئله موجب نفی اصل قانون نمی‌شود؛ نگاه متعادل، عقلانی و متناسب با شرایط زمان، همان مسیری است که دین بر آن تأکید دارد.