درخشش کتاب متون پیشااسلامی موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی

به گزارش آستان‌نیوز، هم‌زمان با برگزاری اختتامیه چهل‌وسومین جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران با حضور مسعود پزشکیان، رئیس جمهور و جمعی از مسئولان فرهنگی و اهالی قلم و اصحاب فرهنگ و دانش کشور، در بهمن‌ماه در تالار وحدت تهران، از این کتاب نیز در موضوع کلیات، گروه نسخه‌های خطی، تقدیر شد. این اثر با محوریت نسخه‌های خطی و چاپ سنگی دوره باستان ایران در کتابخانه آستان قدس رضوی، به قلم فاطمه جهان‌پور، پژوهشگر فرهنگ و زبان‌های باستانی ایران نوشته شده و به همت سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، با همکاری انتشارات «فروهر» تهران، در سال ۱۴۰۳، به چاپ رسیده است.

بررسی ۱۲۰ عنوان کتاب

این کتاب که در ۵۰۶ صفحه و قطع وزیری منتشر شده، حاصل پژوهشی جامع و موشکافانه بر روی ۱۲۰ عنوان کتاب (شامل ۲۹ نسخه خطی و ۹۱ نسخه چاپ سنگی) از گنجینه آثار خطی و چاپ سنگی موجود در آستان قدس رضوی است.
این متون مورد بررسی، دایره‌ای وسیع از مضامین دینی، تاریخی، فرهنگی، فلسفی، عرفانی، ادبی، تقویمی و آموزشی مربوط به ایران باستان را دربرمی‌گیرد و با خطوطی همچون اوستایی، پهلوی، فارسی زرتشتی و فارسی نو، نگارش یافته است.
هدف اصلی این اثر، شناسایی، معرفی و تهیه فهرستی تفصیلی از این گنجینه کمترشناخته‌شده است. در این راستا، اطلاعات کاملی از هر نسخه شامل موضوع، محتوا، مؤلف، کاتب، نوع خط، تاریخ کتابت، حاشیه‌نویسی‌ها، ویژگی‌های ظاهری (کاغذ، جلد، شیرازه، تزئینات) و همچنین نحوه انتقال نسخه به کتابخانه (از طریق وقف، اهدا یا خرید)، گردآوری و ارائه شده است.
متون مورد مطالعه در اثر، در ۶ دسته اصلی شامل؛ متون دینی، فرهنگ لغت، متون آموزشی، متون فارسی زرتشتی، متون سنت زرتشتی و متون آذرکیوانی، طبقه‌بندی شده است.

ویژگی‌های شاخص اثر

معرفی کامل واقفان، خیّران و نیز تمامی افراد ذکر شده در حاشیه‌نویسی‌ها، از جمله نقاط قوت این پژوهش است که تاریخ اجتماعی و انتقال این کتاب‌ها را روشن می‌سازد.
هم‌چنین در این اثر، به نمونه‌های مشابه در دیگر کتابخانه‌های ایران و جهان اشاره و تصاویری گویا از صفحات شاخص برخی نسخه‌ها، ضمیمه شده است. در پایان کتاب نیز داده‌های کلیدی در قالب جدول‌هایی خلاصه، ارائه شده تا دسترسی پژوهشگران تسهیل شود. در میان این مجموعه، نسخه‌های منحصربه‌فردی وجود دارد که از نظر خط، تذهیب، تاریخ کتابت یا هویت کاتب، دارای اهمیت بسیاری است. به‌طورمثال، قدیمی‌ترین نسخه، «یسنا و ویسپرد» متعلق به سال ۹۷۶ یزدگردی (۱۰۱۶ قمری) است که به قلم بهرام بن مرزبان، کاتب نامدار زرتشتی دوره صفوی، کتابت شده است.

هم‌چنین، نخستین چاپ کتاب «آموزش زبان پهلوی» تألیف روبن آبراهامیان و نیز نسخه‌ای نادر از «نامه میزان فارسی» یا «فروغ هوشنگ» اثر هرمزدان هرمزد پارسی (از نخستین دستور‌های زبان فارسی)، در این گنجینه نگهداری می‌شود.
به گفته مؤلف نیز این کتاب به مثابه تاریخچه‌ای کامل از پیشینه هر نسخه و جایگاه آن در دنیاست و می‌تواند منبعی ارزشمند برای کتابداران، نسخه‌شناسان و پژوهشگران تاریخ و فرهنگ ایران باستان در سراسر جهان باشد.
لازم به ذکر است، انتشار کتاب متون پیشااسلامی موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی، گامی مهم در حفظ، معرفی و شناخت میراث مکتوب پیش از اسلام ایران محسوب می‌شود که پنجره‌ای نو به روی تحقیقات تاریخی، فرهنگی، مردم‌شناسی و نسخه‌شناسی می‌گشاید.