استفاده از روش‌های نوین و پژوهش‌های کارآمد آزمایشگاهی در کتابخانه و موزه ملی ملک

به گزارش آستان‌نیوز، وقتی صحبت از آزمایشگاه به میان می‌آید، ممکن است آزمایشگاه طبی در ذهن ما تداعی شود، اما در کتابخانه‌ها و موزه‌ها نیز واحدی به‌نام «آزمایشگاه مرمت» وجود دارد تا بتوان از آثار نفیس تاریخی و هنری در این مراکز فرهنگی محافظت و نگهداری کرد. کتابخانه و موزه ملی ملک نیز با برخورداری از واحد آزمایشگاه و همچنین واحد‌های کارگاه مرمت، کارگاه صحافی، حفاظت و مستندنگاری، در زیر مجموعه اداره اطلاعات فرهنگی و حفاظت فنی خود، در این حوزه فعالیت می‌کند. در ادامه با محدثه حسینی صومعه، دکتری مرمت آثار تاریخی و فرهنگی با تخصص مواد و روش‌های نوین آزمایشگاهی که به‌عنوان کارشناس آزمایشگاه در کتابخانه و موزه ملی ملک خدمت می‌کند، به گفت‌و‌گو می‌پردازیم تا با فعالیت‌های آزمایشگاه در این موقوفه، بیشتر آشنا شویم.

بفرمایید ضرورت وجود واحد آزمایشگاه در یک کتابخانه و موزه چیست؟

اگر پیشینه آغاز به کار موزه‌ها را بررسی کنیم، دغدغه اصلی بنیان‌گذاران آنها و مجموعه‌داران آثار، همواره یافتن بهترین روش‌های درمان با مواد و یا شناسایی خطرات و آسیب‌هایی بوده که سلامت آثار را به خطر می‌انداختند. گاهی شناسایی آثار اصل از جعل و قابلیت‌های نمایش آثار، به شناسایی فنی و تکنیکی آثار با روش‌های آزمایشگاهی، بستگی دارد. این عوامل، ضرورت راه‌اندازی واحد آزمایشگاه در موزه‌ها و به‌خصوص کتابخانه‌ها را نشان می‌دهد. این امر در کتابخانه‌ها و مراکز آرشیوی به‌دلیل حساسیت موضوع و ماده (کامپوزیت بودن نسخه‌ها) اهمیت بیشتری دارد. آسیب‌های شیمیایی که به‌دلیل ساختار درونی خود مواد، به مرور زمان وارد می‌شود و آسیب‌های بیرونی مانند جابه‌جایی و حمل و نقل و یا هجوم عوامل بیولوژیکی، نیازمند شناسایی دقیق و استفاده از مواد مناسب درمانی است. بنابراین، آثار چه در موزه‌ها و چه در مراکز آرشیوی و کتابخانه‌ای، نیازمند تشخیص درست درمانی و حفاظتی با صلاحدید کارشناس متخصص این امر است و لزوم واحد آزمایشگاهی را در یک کتابخانه و موزه به جدیت می‌طلبد. به‌طور کلی، تمامی فعالیت‌ها در حوزه مرمت و حفاظت آثار به استفاده از روش و درمان مناسب ختم می‌شود، به شرطی‌که تشخیص درست آسیب و نوع ماده، پیش از این در آزمایشگاه انجام شده باشد و اکنون نیز ماده مناسب توسط آزمایشگاه تعیین و با مقدار مشخص تهیه شود.

در مجموع، چه فعالیت‌هایی در واحد آزمایشگاه کتابخانه و موزه ملی ملک انجام می‌شود؟

از جمله این فعالیت‌ها می‌توان به فن‌شناسی (ماهیت ماده آلی و معدنی) و شناخت تکنیکی آثار تاریخی، آسیب‌شناسی آثار تاریخی (انواع آسیب‌های شیمیایی، فیزیکی و بیولوژیکی)، بررسی روش‌های نوین آزمایشگاهی در حوزه میراث فرهنگی، شناخت مواد شیمیایی و ترکیبات مؤثر درخصوص آثار تاریخی، آماده‌سازی و تهیه مواد حفاظتی، مرمتی و درمانی مطابق با استانداردها، اشاره کرد. آشنایی با تمامی آزمون‌های نمونه‌سازی مواد در مرمت، از جمله روش‌های پیرسازی‌ها، آشنایی و استفاده از انواع روش‌های میکروسکوپی و ماکروسکوپی و تحلیل داده‌های حاصل از آنالیز دستگاهی مختلف، نمونه‌سازی و پایش آسیب‌های دوره‌ای مخازن، اصالت‌سنجی آثار و بررسی‌های تطبیقی و تاریخی، از دیگر فعالیت‌های این واحد به شمار می‌آید. هم‌چنین می‌توان از فعالیت‌هایی نظیر تبیین رویکرد‌های نوین پژوهشی در حوزه میراث فرهنگی، همکاری با دانشجویان و پژوهشگران، برپایی نشست‌های تخصصی و کارگاهی در حوزه حفاظت و مرمت، برگزاری کلاس‌های آموزشی برای دانشجویان و کارآموزان رشته مرمت اشیاء، همکاری و تبادل اطلاعات به‌روز با استادان و کارشناسان سایر دانشگاه‌ها و پژوهشکده‌ها، انتشار مقالات علمی -پژوهشی، چاپ کتاب و گزارش و...، نام برد.

سطح کیفی و کمی تجهیزات و امکانات این واحد چگونه است؟

به‌دلیل ارتباط کتابخانه و موزه ملی ملک با دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و استفاده حداکثری از افراد متخصص، ابزار‌ها و دستگاه‌های بسیار پیشرفته از ابتدای فعالیت آزمایشگاه، خریداری شده است. اکنون نیز با حمایت رئیس مجموعه، هم‌چنان روند به‌روزسازی ابزار و دستگاه‌ها، در دستور کار ما قرار دارد. بنابراین، انواع میکروسکوپ‌های نوری، پلاریزان، لوپ‌های دیجیتالی دینو لایت با بزرگنمایی‌های مختلف، حمام التراسونیک، انکوباتور، آون، اتوکلاو، سانتریفیوژ، دستگاه رنگ‌سنج، صفحات نوری و...، در این آزمایشگاه وجود دارد.

در ادامه، نمونه‌هایی از رایج‌ترین آزمایش‌هایی که در این واحد انجام می‌شود را معرفی کنید.

ازآنجا که حجم وسیعی از آثار موجود در این مجموعه به نسخه‌های خطی شاخص و گلچین شده اختصاص دارد، آسیب‌شناسی و یافتن نوع فرآیند تخریب و شناسایی الیاف و آهار در نسخه‌های خطی، از جمله فعالیت‌های معمول (روتین) آزمایشگاه محسوب می‌شود. پایش‌های دوره‌ای کشت قارچ نیز به‌طور منظم، هر چهار ماه یک‌بار، انجام می‌شود.

واحد آزمایشگاه کتابخانه و موزه ملی ملک، چه وجه تمایزی در مقایسه با سایر مجموعه‌های مشابه در کتابخانه‌ها و موزه‌های کشور، دارد؟

به جرأت می‌توان گفت که آزمایشگاه مرمت کتابخانه و موزه ملی ملک، یکی از فعال‌ترین و به‌روزترین آزمایشگاه‌های تخصصی در مقایسه با واحد‌های مشابه در سایر مجموعه‌های موزه‌ای و کتابخانه‌ای در کشور است. دراین‌میان، آنچه این واحد را از سایر واحد‌های مشابه متمایز می‌کند، استفاده از روش‌های نوین و پژوهش‌های کارآمد در علوم مختلف و پیوند آنها با حوزه حفاظت و مرمت است. همچنین بهره‌گیری از روش‌های بی‌خطر برای آثار و کارشناسان این حوزه، همواره مورد توجه این واحد بوده است. همکاری با پژوهشگران نخبه و متخصص، از دیگر مزیت‌های این واحد به شمار می‌آید. هرساله نیز شاهد بازدید کارشناسان مراکز مختلف تخصصی و علمی داخلی و خارجی، از این واحد تخصصی هستیم و همچنان راهکار‌های عملی و تجربی خود را در اختیار آنها قرار می‌دهیم.

از آنجایی‌که در برگزاری برنامه‌های فرهنگی از جمله بازدید‌ها و تور‌های پشت صحنه مجموعه، آزمایشگاه نیز مشارکت داشته است، بازدیدکنندگان درخصوص فعالیت‌های این واحد چه بازخوردی داشتند؟

این واحد، از جمله واحد‌های جذاب و پرسؤال برای مخاطبان خاص و عام است؛ از دیدگاه مردم عادی، بسیار جذاب و باورنکردنی است، چون همواره آثار را صحیح و سالم از پشت ویترین‌های موزه مشاهده کرده‌اند. در بازدید‌هایی که از مراکز آموزشی به‌ویژه مقاطع تحصیلی دبیرستانی، از این واحد انجام شده، دانش‌آموزان متعددی، جذب این رشته تحصیلی شده‌اند. همچنین آزمایشگاه برای مخاطبانی که تحصیلات دانشگاهی داشتند، واحد سؤال‌برانگیزی بوده و برای آن گروه از مخاطبان خاص که با این رشته آشنایی دارند، سطح بالای علمی، پژوهشی و عملی فعالیت‌های آزمایشگاه، قابل توجه بوده است.

دراین‌مجال، به منتخبی از اقدامات شاخص واحد آزمایشگاه در سال ۱۴۰۴ نیز اشاره بفرمایید.

پایش مخزن نسخه‌های خطی مجموعه، از شاخص‌ترین فعالیت‌های سال جاری واحد آزمایشگاه بوده است. دراین‌راستا، سه فعالیت عمده شامل نمونه‌برداری از عوامل بیولوژیک در فضای مخزن، شناسایی عوامل مخرب در قفسه‌ها و نسخه‌های خطی و درمان‌های مؤثر و بی‌خطر، انجام شد. همچنین به دنبال این فعالیت‌ها، سه طرح پژوهشی با ارزیابی تأثیر عصاره‌های گیاهی در دفع آفات بیولوژیکی تعریف و آغاز شد.

این واحد، چه اهداف و برنامه‌هایی را در آینده دنبال می‌کند؟

با توجه به اینکه حفاظت و مرمت، یک رشته تحصیلی میان رشته‌ای است، ازاین‌رو، همواره باید از علوم مختلف و به‌روز در این حوزه استاده شود. دراین‌راستا، آزمایشگاه مرمت کتابخانه و موزه ملی ملک درصدد است تا از رویکرد‌های پژوهشی نوین و تجربه‌های علمی و عملی پژوهشگران نخبه در سایر رشته‌ها، استفاده کند. بهره‌گیری از روش‌های حفاظتی، درمانی و مواد جدید مرمتی بی‌خطر برای آثار و کارشناسان، از جمله اهداف پیش‌روی این واحد آزمایشگاهی است.