روزه؛ تجلی تقوا و پل بندگی از خویشتن‌داری فردی تا عدالت اجتماعی

این عبادت، اگر بامعرفت و خلوص نیت انجام شود، می‌تواند سبک زندگی ما را دررابطه‌با خدا، خود و جامعه دگرگون کند.

روزه؛ مدرسه تقوا

نخستین فضیلتی که قرآن برای روزه برمی‌شمارد، رسیدن به تقواست: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، روزه بر شما واجب شد، همان‌گونه که بر امت‌های پیش از شما واجب شد، باشد که پرهیزگار شوید» (بقره، ۱۸۳). تقوا در منطق قرآن، به معنای مراقبت دائمی از حضور خدا در دل و عمل است، نه صرفاً ترس ظاهری از عذاب. روزه‌دار، وقتی در خلوت می‌تواند آب‌خنک بنوشد و نمی‌نوشد، در حقیقت به خود می‌آموزد که حتی آنجا که «کسی نمی‌بیند»، خدا را بینندۀ اصلی بداند.

در روایات اهل‌بیت (ع)، روزه «سپر» معرفی شده است؛ سپری در برابر آتش دوزخ و نیز در برابر آلودگی‌های دنیا. این سپر بودن، فقط یک وعدۀ اخروی نیست؛ در همین دنیا نیز انسان روزه‌دار، با تمرین خویشتن‌داری، از بسیاری لغزش‌های اخلاقی در گفتار، نگاه و رفتار مصون می‌ماند.

افق بلند بندگی

سرانجام، روزه پلی است میان زندگی امروز ما و افق بلند بندگی در بهشت. در روایات، یکی از در‌های بهشت ویژه روزه‌داران معرفی شده و گفته‌اند که روزه، سپری در برابر آتش است. اما این پاداش‌های اخروی، ادامه همان حقیقتی است که روزه در دنیا آغاز می‌کند، ساختن انسانی که به‌جای اسارت در شهوات، آزاد و خدامحور است.

اگر روزه را تنها به گرسنگی و تشنگی فرونکاهیم، می‌توانیم آن را فرصتی برای بازتعریف رابطه‌مان باخدا، خود و دیگران بدانیم؛ فرصتی برای اینکه در شلوغی جهان معاصر، دوباره صدای آرام و عمیق «فطرت» را بشنویم. در این نگاه، فضیلت روزه نه‌فقط در ثواب‌های نوشته‌شده در لوح غیب که در انسانی تازه است که پس از رمضان از دلِ همین روزه بیرون می‌آید.

همدلی با فقرا و عدالت اجتماعی

در روایات شیعی آمده است که خداوند روزه را واجب کرد تا ثروتمند و فقیر «بر سر یک سفره» بنشینند و گرسنگی را با هم تجربه کنند. در لسان معصومین داریم، روزه‌دار با چشیدن گرسنگی، بهتر می‌فهمد که فقیر چگونه زندگی می‌کند و رنج گرسنگی و تشنگی را چگونه تحمل می‌کند. این تجربه، اگر درست فهم شود، انسان را از بی‌تفاوتی نسبت به سفره‌های خالی نجات می‌دهد و به انفاق و مسئولیت اجتماعی سوق می‌دهد. آیات روزه، در کنار تأکید بر عبادت، از «یاد خدا» و «شکر نعمت هدایت» سخن می‌گویند؛ یعنی روزه فقط یک عمل فردی در گوشه مسجد یا خانه نیست، بلکه ریشه در نگاهی شاکر و مسئول به نعمت‌ها و به دیگر بندگان دارد. جامعه‌ای که در آن، روزه به معنای واقعی کلمه درک شود، نسبت به فقر، بی‌عدالتی و اسراف، حساس‌تر و متعهدتر خواهد بود.

پالایش تن و جان

روزه، هم جسم را تربیت می‌کند و هم جان را. در برخی روایات، روزه «زکات بدن» خوانده شده است؛ یعنی همان‌گونه که زکات، مال را پاک و رشد می‌دهد، روزه نیز بدن و وجود انسان را پاک و نیرومند می‌سازد. کاهش وابستگی به خوراک و عادت‌های روزمره، به انسان نشان می‌دهد که بردۀ لذت‌های بدن نیست و می‌تواند بر خواسته‌هایش حاکم باشد، نه محکوم. امیرالمؤمنین (ع) فرمودند: «روزه دل از اندیشیدن به گناهان، برتر از روزه شکم از طعام است.» این حدیث یادآوری می‌کند که ارزش اصلی روزه، در نگه‌داشتن چشم، گوش، زبان و اندیشه است. روزه‌داری که از غیبت، دروغ، تحقیر دیگران و حتی خیال گناه پرهیز می‌کند، طعم «آزادی درونی» را می‌چشد.

حجت‌الاسلام سید محمد رضوی نسب - خطیب حرم مطهر رضوی