بازخوانی سه اثر شاخص بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی درباره میراث علمی خواجه نصیرالدین طوسی

اندیشمندی جامع‌الاطراف که در قرن هفتم هجری، در فلسفه، کلام، منطق، ریاضیات و نجوم سرآمد روزگار خویش بود و با تأسیس رصدخانه مراغه، نقطه عطفی در تاریخ علم اسلامی، رقم زد.

به همین مناسبت، با استاد حسین لطیفی، مدیر گروه کلام و اندیشه اسلامی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، درباره سه اثر شاخص منتشرشده از سوی این بنیاد پیرامون زندگی، اندیشه و آثار خواجه نصیرالدین طوسی گفت‌و‌گو کرده‌ایم.

استاد لطیفی، در آغاز بفرمایید جایگاه خواجه نصیرالدین طوسی را در تاریخ اندیشه اسلامی چگونه ارزیابی می‌کنید؟

خواجه نصیرالدین طوسی از نوادر تاریخ تمدن اسلامی است. شخصیتی جامع داشت؛ هم در علوم نقلی تبحّر داشت و هم در علوم عقلی. در فلسفه و کلام صاحب‌نظر بود، در ریاضیات و نجوم مرجعیت علمی داشت و در اخلاق و سیاست نیز اثرگذار بود. همین جامعیت سبب شده است که از او با القابی، چون «معلم ثالث» یاد شود. نقش او در سامان‌دهی علمی و نهادی دانش، به‌ویژه با شکل‌گیری رصدخانه مراغه، نشان می‌دهد که تنها یک نظریه‌پرداز نبود، بلکه در عرصه مدیریت علمی نیز حضوری فعال داشت.

بنیاد پژوهش‌های اسلامی چه آثاری را درباره خواجه نصیر منتشر کرده است؟

یکی از مهم‌ترین آثاری که بنیاد منتشر کرده، کتاب «احوال و آثار خواجه نصیرالدین طوسی» به قلم مرحوم محمدتقی مدرس رضوی است. این کتاب از جامع‌ترین منابع فارسی درباره زندگی، استادان، شاگردان، معاصران و تألیفات خواجه به شمار می‌رود و همچنان برای پژوهشگران اثری مرجع محسوب می‌شود.

این اثر افزون بر انتشار فارسی، به همّت بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی به زبان عربی نیز ترجمه شده و با عنوان «العلامه الخواجه نصیرالدین الطوسی، حیاته و آثاره» در اختیار مخاطبان عرب‌زبان قرار گرفته است. این اقدام در معرفی ابعاد شخصیتی و علمی خواجه در گستره جهان اسلام اهمیت زیادی داشته است.

درباره کتاب «الانوار الجلالیه فی شرح الفصول النصیریه» چه نکته‌ای قابل توجه است؟

«فصول نصیریه» از آثار مهم کلامی خواجه نصیر است که در آن اصول اعتقادی امامیه با بیانی استدلالی و منسجم طرح شده است. اهمیت این اثر در آن است که خواجه توانسته آموزه‌های اعتقادی شیعه را بر پایه مبانی عقلانی سامان دهد.

این کتاب توسط فاضل مقداد سیوری حلی، از متکلمان برجسته قرن نهم هجری، شرح شده و با عنوان «الانوار الجلالیه» شناخته می‌شود. بنیاد پژوهش‌های اسلامی این شرح را تصحیح و منتشر کرده و بدین ترتیب یکی از متون مهم سنت کلامی شیعه را در دسترس جامعه علمی قرار داده است.

سومین اثری که به آن اشاره شده، «توضیح الاخلاق» است. این اثر چه جایگاهی دارد؟

«اخلاق ناصری» از آثار برجسته خواجه نصیر در حوزه حکمت عملی است؛ اثری که در آن به اخلاق فردی، تدبیر منزل و سیاست مدن پرداخته شده و قرن‌ها در حوزه‌های علمی مورد توجه بوده است.

کتاب «توضیح الاخلاق» در واقع تحریری روان‌تر از «اخلاق ناصری» است که توسط محمدبن علی خاتون‌آبادی، معروف به ابن خاتون عاملی، نگاشته شده است. بنیاد پژوهش‌های اسلامی این اثر را نیز تصحیح و منتشر کرده تا امکان بهره‌مندی پژوهشگران و علاقه‌مندان از میراث اخلاقی خواجه با متنی قابل فهم‌تر فراهم شود.

به عنوان جمع‌بندی بفرمایید اهمیت پرداختن دوباره به آثار خواجه نصیر را در چه می‌دانید؟

بزرگداشت خواجه نصیرالدین طوسی، تنها یادآوری یک نام در تقویم نیست؛ بلکه بازخوانی سنتی عقلانی و تمدنی است که علم، ایمان و تدبیر اجتماعی را در کنار هم می‌دید. انتشار این آثار از سوی بنیاد پژوهش‌های اسلامی، تلاشی است در جهت صیانت از میراث مکتوب و فراهم‌سازی زمینه پژوهش‌های عمیق‌تر در حوزه فلسفه، کلام و اخلاق اسلامی.

امروز نیز جامعه علمی ما می‌تواند از روش و نگاه جامع خواجه نصیر الهام بگیرد؛ نگاهی که عقلانیت را در خدمت تعالی انسان و جامعه قرار می‌داد.