جامعه نبوی با نظام معنایی توحیدی شکل گرفت

به گزارش آستان‌نیوز، در این نشست مشترک دانشگاه شیراز و دفتر سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی در قم، دو استاد جامعه‌شناسی در نشست مجازی «هویت اجتماعی جامعه نبوی و تکوین امر اجتماعی» با تأکید بر ابعاد فرهنگی و نظری شکل‌گیری جامعه صدر اسلام، جامعه نبوی را نقطه عطفی در تاریخ اجتماعی بشر دانستند و تأکید کردند که این جامعه بر پایه یک نظام معنایی توحیدی و در تعامل میان آرمان‌های الهی و واقعیت‌های اجتماعی شکل گرفته است.

این نشست مجازی ۲۸ اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۵ با حضور جمعی از پژوهشگران علوم اجتماعی برگزار شد و در آن، حجت‌الاسلام‌والمسلمین حمید پارسانیا، عضو هیأت علمی گروه جامعه‌شناسی دانشگاه تهران و محمدتقی ایمان، عضو هیأت علمی بخش جامعه‌شناسی دانشگاه شیراز، به بررسی ابعاد اجتماعی و فرهنگی شکل‌گیری جامعه نبوی پرداختند.

جامعه نبوی؛ نقطه عطفی در تاریخ اجتماعی

حجت‌الاسلام پارسانیا در این نشست با اشاره به جایگاه جامعه نبوی در تاریخ اجتماعی اظهار کرد: جامعه نبوی با شکل‌گیری یک نظام معنایی خاص پدید آمد؛ نظامی که فرهنگی نوین را با خود به همراه آورد و ظرفیت شکل‌گیری یک تمدن را در دل خود داشت.

وی با بیان اینکه جامعه نبوی نسبت به جامعه پیشین خود یک نقطه عطف به شمار می‌آید، افزود: با تکوین این نظام معنایی، نظم اجتماعی تازه‌ای شکل گرفت که توانست فرهنگی جدید را وارد تاریخ کند و زمینه‌های تمدنی متفاوتی را فراهم آورد.

فرهنگ، روح تمدن است

این استاد جامعه‌شناسی در ادامه با تبیین مفهوم فرهنگ گفت: فرهنگ را می‌توان معنای تعیّن‌یافته اجتماعی دانست؛ مجموعه‌ای از معانی که در روابط و نهاد‌های اجتماعی عینیت پیدا می‌کند.

حجت‌الاسلام پارسانیا با اشاره به نسبت میان فرهنگ و تمدن تصریح کرد: هنگامی که از تمدن در کنار فرهنگ سخن گفته می‌شود، تمدن در واقع، شکل تجسّدیافته فرهنگ است؛ به بیان دیگر، فرهنگ در حکم روح و تمدن در حکم جسم آن قرار می‌گیرد.

وی با تأکید بر عنصر محوری فرهنگ جامعه نبوی گفت: محور اصلی این فرهنگ، کلمه توحید است. شعار «قولوا لا اله الا الله تفلحوا» بیان‌گر نظام معنایی تازه‌ای بود که در آن رب‌ّالعالمین در برابر خدایان قبیله‌ای مطرح می‌شود و مخاطب آن نیز همه انسان‌ها یا ناس هستند.

پارسانیا خاطرنشان کرد: حادثه بعثت پیامبر اسلام (ص) آغاز شکل‌گیری نظمی معنایی بود که به تدریج در عرصه اجتماعی عینیت یافت و جامعه‌ای تازه را در تاریخ پدید آورد.

ضرورت تحلیل نظری جامعه نبوی

در ادامه این نشست، محمدتقی ایمان، عضو هیأت علمی بخش جامعه‌شناسی دانشگاه شیراز، با تأکید بر لزوم تحلیل نظری جامعه نبوی، گفت: برای فهم این جامعه نمی‌توان صرفاً به مشاهده روابط اجتماعی بسنده کرد، بلکه باید از مبانی هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی و چارچوب‌های نظری آغاز کرد.

وی افزود: علوم انسانی و اجتماعی تلاش می‌کنند چگونگی فعالیت جوامع انسانی را توضیح دهند، اما جامعه نبوی می‌تواند دارای هویت اجتماعی خاص و متمایزی باشد و برای درک آن باید به سطوح بنیادی‌تر تحلیل توجه کرد.

عقلانیت و خلاقیت در شکل‌گیری نظم اجتماعی

ایمان در ادامه با اشاره به دو ویژگی بنیادین انسان اظهار کرد: عقلانیت یکی از خصیصه‌های هستی‌شناختی انسان است که با نظم، بقا و استمرار اجتماعی پیوند دارد، در حالی که خلاقیت با تغییر، نوآوری و تحول اجتماعی مرتبط است.

به گفته وی، نظام‌های اجتماعی برای پایداری و پیشرفت نیازمند ایجاد تعادل میان این دو ظرفیت هستند؛ زیرا جامعه‌ای که تنها بر نظم تکیه کند دچار ایستایی می‌شود و جامعه‌ای که صرفاً بر تغییر تأکید داشته باشد با بی‌ثباتی مواجه خواهد شد.

این استاد جامعه‌شناسی همچنین با اشاره به نقش پیامبر اسلام (ص) در شکل‌گیری جامعه نبوی گفت: پیامبر (ص) ضمن پذیرش واقعیت اجتماعی موجود، در پی تغییر آن بود و در همین چارچوب، فرهنگ و روابط اجتماعی تازه‌ای شکل گرفت.

وی افزود: در جامعه نبوی، زمانی مسئله اجتماعی پدید می‌آید که میان آرمان‌ها و ارزش‌های الهی از یک سو و واقعیت‌های اجتماعی از سوی دیگر نوعی تنش یا وضعیت مبهم ایجاد شود.

ایمان در پایان تأکید کرد: برای ارائه نظریه‌ای درباره جامعه نبوی باید بتوان توضیح داد که مسائل اجتماعی چگونه شکل می‌گیرند، چگونه حل می‌شوند و جامعه چگونه در مسیر تبدیل شدن به «امت» حرکت می‌کند.