‏‏‏میلاد باب‌الحوائج (ع) و تجلی میراث ماندگار ایشان؛ از کرامت و وحدت تا رفع اختلافات امت

بیستم ذی‌الحجه، صحن و سرای امام رئوف (ع) شمیم میلاد پدری را به خود گرفته است که پناهگاه همیشگی دردمندان و «باب‌الحوائج» امت است. امروز در مشهدالرضا (ع)، زائران و مجاوران در سایه‌سار خورشید هشتم، میلاد عبدی صالح را جشن می‌گیرند که سیره صبورانه و نگاه وحدت‌آفرینش، قرن‌هاست ریسمان پیوند میان مذاهب اسلامی شده است؛ پدری که میراث صبر و مدارایش، امروز در میهمان‌نوازی فرزند برومندش از همه امت اسلام تجلی یافته است.

برای بازخوانی جایگاه فرامذهبی امام موسی بن جعفر (ع) و تأثیر آموزه‌های ایشان بر همگرایی امت، با آیت‌الله محمدحسن اختری، رئیس شورای عالی مجمع جهانی اهل‌بیت (ع) به گفت‌و‌گو نشسته‌ایم که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید.

مرجعیت علمی؛ نقطه اشتراک پیروان مذاهب

آیت‌الله اختری با استناد به کتاب «الاستیعاب فی معرفه الاصحاب» اثر ابن‌عبدالبر می‌گوید: امام کاظم (ع) در منابع معتبر اهل سنت نه تنها به عنوان فقیهی امین، بلکه به عنوان دریایی از علوم توصیف شده است. ابن‌عبدالبر ایشان را صاحب فضیلتی بی‌همتا می‌خواند که مذهب جعفری به نام اوست (الاستیعاب، جلد ۱). این اعتبار علمی چنان است که ابونعیم اصفهانی در «حلیة‌الاولیاء»، امام را «امام ناطق» می‌نامد و می‌گوید دانش ایشان، چون نوری بود که تاریکی‌های جهل را می‌زدود (حلیة‌الاولیاء، جلد ۳).

این کارشناس تاریخ اسلام به مناظرات امام (ع) با ابوحنیفه اشاره کرده و می‌افزاید: وقتی منصور عباسی از ابوحنیفه خواست چهل سؤال پیچیده از امام بپرسد، پاسخ‌های ایشان چنان دقیق بود که ابوحنیفه اعتراف کرد فقیه‌تر از موسی بن جعفر ندیدم، چرا که او نه تنها فقه خود، بلکه آرای تمام مذاهب را می‌دانست («مناقب ابی‌حنیفه»). این گفت‌و‌گو‌ها نشان می‌دهد چرا اهل سنت، امام را به عنوان مرجع علمی می‌شناسند؛ تا جایی که شافعی، بنیانگذار مذهب شافعی، در شعری محبت به این خاندان را مایه افتخار دانسته که این گواهی بر نفوذ علمی امام در میان بزرگان مذاهب است («تذکرة‌الاولیاء»).

بندگی خالصانه؛ تجلی‌گاه کرامت و پیوند قلوب

رئیس شورای عالی مجمع جهانی اهل‌بیت (ع) با استناد به کتاب «تاریخ بغداد» می‌گوید: زندانبان امام روایت کرده که هرگاه به حضرت نگاه می‌کردم، در حال سجده بودند. این روحیه بندگی و خشوع باعث شد حتی در منابع معتبر اهل سنت، امام را عبد صالح بنامند؛ لقبی که خطیب بغدادی در شرح حال ایشان بار‌ها بر آن تأکید کرده است (تاریخ بغداد، جلد ۱۳). این بندگی خالصانه، امام را به پناهگاه همه دردمندان تبدیل کرد، به طوری که حتی در سخت‌ترین شرایط، زبان ایشان جز به شکر و استغفار باز نمی‌شد و همین عظمت روحی، شکوه میلاد ایشان را به عنوان الگوی راستین بندگی در دل تاریخ ماندگار کرده است.

ایشان در ادامه به کرامت‌های ثبت شده امام (ع) در منابع کهن پرداخته و می‌افزاید: ابوعلی خلال، از بزرگان مذهب حنبلی، در کتاب «حلیة‌الاولیاء» صراحتاً می‌گوید هر مشکلی داشتم، با توسل به مزار امام کاظم گشایش یافت و حتی شفای بیماری سخت دخترش را ثمره این توسل می‌داند (حلیة‌الاولیاء، جلد ۳). این اعتراف از سوی یک عالم برجسته حنبلی، نشان‌دهنده آن است که لقب باب‌الحوائج تنها یک عنوان مذهبی نیست، بلکه حقیقتی فرامذهبی است که قرن‌هاست مایه امید و پیوند میان میلیون‌ها مسلمان در سراسر جهان اسلام شده و امروز در بارگاه فرزندش حضرت رضا (ع)، همان سنت گره‌گشایی و کرامت ادامه دارد.

سیاست مدارا؛ میراثی برای صلح و اقتدار امت

آیت‌الله اختری با استناد به کتاب «تذکرة‌الخواص» سبط بن جوزی می‌گوید: عظمت امام کاظم (ع) چنان بود که حتی دشمنان سرسختی، چون هارون‌الرشید در نامه‌ای به مأمون اعتراف کردند که موسی بن جعفر حجت خدا بر زمین است و دانش او ریشه در آسمان دارد (تذکرة‌الخواص). امام (ع) با وجود سال‌ها تحمل زندان، هرگز مسیر خشونت را برنگزید، بلکه با طراحی شبکه هوشمندانه وکالت و نفوذ چهره‌هایی، چون علی بن یقطین در دربار، الگوی مقاومت منفی را به زیباترین شکل اجرا کرد؛ مدیریتی خیرخواهانه که حتی در آثار کهنی، چون «الموطأ» مالک بن انس نیز به آن اشاره شده است.

او با اشاره به وصایای ماندگار حضرت به فرزند برومندشان امام رضا (ع) می‌افزاید: امام (ع) در آخرین روز‌های حیات مبارک خود تأکید کردند که حق را حتی اگر به ضرر خودت باشد بگو («تحف‌العقول»). این آموزه‌های اخلاقی نشان‌دهنده اولویت بخشیدن به وحدت امت بر منافع شخصی است؛ میراثی گران‌بها که امروز در سیره رضوی و آغوش باز بارگاه منور ایشان به روی تمام پیروان مذاهب، به وضوح مشاهده می‌شود و درس بزرگی برای امروز جهان اسلام است.

میراث ماندگار؛ از کرامت تا وحدت امت

آیت‌الله اختری با اشاره به کتاب «شذرات‌الذهب»، امام کاظم (ع) را نماد مقاومت دانسته و می‌گوید: ابن‌عماد حنبلی در این اثر تأکید می‌کند که مزار امام کاظم (ع) پناهگاه هر انسان درمانده‌ای است («شذرات‌الذهب»). سبط بن جوزی در «تذکرة‌الخواص» روایت می‌کند که در روز وداع، مردم بغداد از هر مذهب و گرایشی چنان یکپارچه در سوگ نشستند که گویی تمام شهر در عزای فرزندی واحد می‌گرید؛ صحنه‌ای که تصویری فراموش‌نشدنی از وحدت امت اسلامی را در تاریخ ثبت کرد (تذکرة‌الخواص).

مدیرعامل بنیاد بین‌المللی عاشورا با استناد به حدیثی در «اصول کافی» خاطرنشان می‌کند: کلام امام کاظم (ع) که فرمود «با مردم چنان رفتار کنید که دوست دارید با شما رفتار شود»، پاسخی روشن به اختلافات امروز است (اصول کافی). اعتراف ابن‌تیمیه در «منهاج‌السنة» مبنی بر اینکه موسی بن جعفر (ع) از بزرگترین عابدان بنی‌هاشم بود، خود دلیلی بر این مدعاست. وقتی حتی منتقدان به عظمت ایشان اقرار دارند و عطار نیشابوری او را پیشوای عارفان می‌خواند، سیره امام (ع) بهترین سنگ‌بنا برای گفت‌وگوی مذاهب است؛ چنان‌که الازهر مصر نیز با انتشار کتابی بر نقش ایشان در توحید کلمه تأکید کرده است («منهاج‌السنة»، «تذکرة‌الاولیاء»).

آیت‌الله اختری در پایان با یادآوری روایتی از کتاب «مطالب‌السؤول» می‌گوید: اعتراف ابوعلی خلال، از پیشوایان مذهب حنبلی، مبنی بر اینکه توسل به امام کاظم (ع) گره‌های زندگی‌اش را باز کرده، گواهی روشن است بر اینکه محبت اهل‌بیت (ع) فراتر از مرز‌های مذهبی، قلب‌ها را به هم پیوند می‌زند («مطالب‌السؤول»). این سیره متعالی در نیایش‌های ایشان نیز متجلی است؛ چنان‌که در کتاب «مصباح‌المتهجد» آمده که حضرت در مناجات خود، رسیدن به جایگاه پرهیزگاران را طلب می‌کردند تا نشان دهند کمال انسانی در سایه تقوا و بندگی به دست می‌آید، نه در تفرقه و برتری‌جویی («مصباح‌المتهجد»). امروز نام مبارک امام کاظم (ع)، چون باران رحمتی است که می‌تواند خاکستر اختلافات را بشوید و در جهانی که در آتش تفرقه می‌سوزد، جوانه‌های امید و وحدت را برویاند.