کتابخانه ملی ملک میزبان رساله خطی ۴۵۲ ساله از کتاب جبر و مقابله خوارزمی

به گزارش آستان نیوز، علیرضا حیدری، مسئول بخش پژوهش و نشر کتابخانه و موزه ملی ملک به مناسبت «روز بزرگداشت خوارزمی» به خبرنگار ما، گفت: رساله «المساحه» بخشی است از کتاب کهن جبر و مقابله خوارزمی در این کتابخانه که در سال ۹۹۶ هجری قمری کتابت شده است.

معرفی خوارزمی

وی همچنین اضافه کرد: یکی از بهترین نوشته‌ها در شناخت خوارزمی، مقدمه‌ای از روانشاد حسین خدیو جم است بر ترجمه کتاب «جبر و مقابله».

حیدری در ادامه، بخشی از این مقدمه را مرور کرد: خوارزمی، ابوعبدالله، محمد بن موسی، در گذشته حدود ۲۳۲ هجری قمری، ریاضی‌دان، منجم، جغرافیادان و مورخ، یکی از بزرگ‌ترین دانشمندان مسلمان ایران در خوارزم (خیوه کنونی) زاده شد. از زندگی او چندان آگاهی استواری در دست نیست؛ در برخی منابع هنگامی که از «محمد بن موسی» یاد می‌شود، آشکار نیست که مقصود این «محمد بن موسی خوارزمی» است یا «محمد بن موسی بن شاکر». به هر روی او یکی از ستاره‌شناسان دربار مأمون عباسی بود و در بیت الحکمه کار می‌کرد. آثار او در ریاضیات و نجوم بسیار اهمیت داشته است.

آثار خوارزمی در ریاضیات کتاب «حساب الجبر و المقابله» و کتاب «الجمع و التفریق» است. کتاب جبر وی نخستین کتابی است که به نام «جبر و مقابله» نوشته شده است و نویسنده آن را می‌توان یکی از بنیان‌گذاران دانش جبر، به عنوان رشته‌ای جدا از هندسه، برشمرد.

اسم جبر در زبان‌های اروپایی از این نام گرفته شده است. این کتاب قرن‌ها مرجع و مأخذ اروپاییان قرار گرفت و دست کم تا ۱۶۰۳ میلادی مبنای پژوهش‌های علمی آنان در این رشته بود. سه ترجمه لاتینی از این کتاب در قرن ۱۲ میلادی موجود است. ترجمه انگلیسی آن در قرن ۱۹ در لندن منتشر شد.

متن عربی کتاب «حساب» خوارزمی از میان رفته است؛ اما ترجمه لاتینی که از آن در قرن ۱۲ میلادی نوشته‌شده، موجود است. اهمیت این کتاب در این است که خوارزمی مسلمانان و اروپائیان را با شمار هندی آشنا کرد.

جایگاه کتاب جبر و مقابله

مسئول بخش پژوهش و نشر کتابخانه و موزه ملی ملک همچنین عنوان کرد: در میان کتاب‌های علمی، کمتر کتابی سراغ داریم که از لحاظ شهرت و رواج در میان مردم سراسر جهان به پایه کتاب «الجبر و المقابله» خوارزمی رسیده باشد.

وی افزود: این کتاب از آغاز تألیف، یعنی اوایل قرن سوم هجری قمری برابر با قرن نهم میلادی، تا قرن شانزدهم میلادی، در نزد ریاضی‌دانان سند و حجتی محکم بود. مقام «جبر خوارزمی» در نزد علمای جبر هم‌اندازه «اصول اقلیدس» در نزد علمای هندسه و هم‌پایه «کتاب بطلمیوس» در نزد علمای هیئت بوده است.

حیدری گفت: به سبب شرح و تفسیر‌هایی که گروهی از نام‌آوران ریاضیات قدیم بر کتاب «الجبر و المقابله» خوارزرمی نوشته‌اند، شهرت و ارزشمندی این کتاب در روزگاران گذشته به‌خوبی آشکار می‌شود.

وی بیان کرد: اولین سند اسلامی که در آن از خوارزمی و آثار او یاد شده، کتاب «الفهرست» ابن ندیم است که در آن از سه ریاضی‌دان، شارح و مفسر «جبر و مقابله» خوارزمی یاد شده است.

دانشمند واقعی از نگاه خوارزمی

این پژوهشگر ادامه داد: خوارزمی پس از آن که در مقدمه کتاب «الجبر و المقابله»، دانشوران را به سه دسته؛ «کاشفان»، «روشنگران» و «مصححان» تقسیم می‌کند، خویشتن را در شمار روشنگران قرار می‌دهد.

وی افزود: با تکیه بر این سخن، حق داریم بگوییم؛ خوارزمی برای حل مسائل پیچیده حساب- که در برابر ریاضی‌دانان پیش از او قرار داشته- کوشش کرده و سرانجام راه حل‌هایی تازه پیدا کرده و از این ره‌گذر مطالبی نو بر معلومات ریاضی مردم روزگار خود افزوده است.

حیدری تصریح کرد: از میان مقدمه‌ای که خوارزمی بر این کتاب نوشته، خوی نیک و اخلاق پسندیده او به‌خوبی جلوه‌گر است. از سخن او درمی‌یابیم وی برای دانشوری که نسبت به هم‌مسلکان خود خوش‌بین باشد، ارج و اعتباری قائل است.

وی خاطرنشان کرد: از نگاه خوارزمی، دانشمند واقعی تنها برای رسیدن به حقیقت تلاش می‌کند و هنگامی که به حقیقت دست یابد، به آرزوی خویش رسیده است؛ بنابراین در شأن دانشمند نیست که برای کسب شهرت، خودنمایی و تحقیر دیگران به کار دانش بپردازد.

یادآور می‌شود، کتابخانه و موزه ملی ملک واقع در «تهران، خیابان امام خمینی (ره)، خیابان سی‌تیر، خیابان یارجانی، خیابان ملل متحد (میدان مشق)»، در سال ۱۳۱۶ هجری شمسی، توسط حاج حسین آقا ملک وقف حرم مطهر رضوی شده است.