اربعین؛ تمرین مشارکت و تربیت اجتماعی

متن زیر، یادداشتی است که به قلم حجت‌الاسلام دکتر علی جلائیان اکبرنیا، عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی، در خصوص این رویداد بزرگ و الگوی مشارکت‌دهی مردمی در آن، نگاشته شده است:

اربعین، پیش از هر چیز، یک حرکت برخاسته از متن جامعه است. مردم خود وارد میدان می‌شوند، هزینه‌های مسیر را بر عهده می‌گیرند و بخش مهمی از امور مربوط به مدیریت و خدمت‌رسانی را انجام می‌دهند. این حضور فعال و داوطلبانه، اربعین را به الگویی کم‌نظیر از مشارکت اجتماعی و مردمی تبدیل کرده است؛ الگویی که در آن، افراد نه صرفاً به‌عنوان مخاطب یک رویداد، بلکه به‌عنوان کنشگران اصلی آن ایفای نقش می‌کنند.

حضور مردم در اربعین، تنها به معنای حضور فیزیکی در مسیر پیاده‌روی نیست؛ بلکه جلوه‌ای از مسئولیت‌پذیری، همکاری و احساس تعلق اجتماعی است. زائران و خدمتگزاران اربعین هرکدام بخشی از این حرکت را بر عهده می‌گیرند و در کنار یکدیگر، تجربه‌ای از همدلی و زیست جمعی را رقم می‌زنند.

در این مسیر، انسان‌ها همانند قطره‌هایی هستند که به یکدیگر می‌پیوندند و موجی بزرگ را به‌سوی اقیانوس حسینی شکل می‌دهند؛ موجی که می‌تواند جلوه‌ای از همبستگی و انسجام امت اسلامی باشد. این همدلی، یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های اجتماعی اربعین است؛ ظرفیتی که در سایه حضور مردم و مشارکت آنان، از یک اجتماع بزرگ انسانی به تجربه‌ای مشترک و اثرگذار تبدیل می‌شود.

در کنار حضور مردم، هدف مشترک نیز یکی از مؤلفه‌های مهم شکل‌گیری این وحدت است. زائران اربعین ممکن است از نظر چهره، زبان، لهجه، فرهنگ و پوشش با یکدیگر تفاوت داشته باشند؛ اما مقصد همه آنان یکی است. عشق به حضرت اباعبدالله الحسین (ع) این تفاوت‌ها را در مسیری واحد قرار می‌دهد و گام‌ها، شعارها و حرکت‌ها را همسو می‌کند.

این وحدت، در واقع، یکی از جلوه‌های مهم ظرفیت تمدنی اربعین است. انسان‌هایی از فرهنگ‌ها و جغرافیاهای مختلف، حول یک حقیقت مشترک گرد هم می‌آیند و نشان می‌دهند که تفاوت‌های زبانی و فرهنگی، هنگامی که آرمانی مشترک وجود داشته باشد، لزوماً مانع همگرایی و انسجام نیست.

اما اربعین تنها یک گردهمایی برای ابراز محبت به امام حسین (ع) نیست؛ بلکه حرکتی برای زنده نگه‌داشتن راه و مکتب آن حضرت است. پاسداری از پیام عاشورا و تحقق شعار «هیهات من‌الذله»، بخشی از حقیقت این حرکت عظیم را شکل می‌دهد. در این نگاه، اربعین فرصتی برای بازخوانی و تداوم پیام عاشوراست؛ پیامی که انسان را به آزادگی، حق‌طلبی و ایستادگی در برابر ذلت فرامی‌خواند.

ازسوی‌دیگر، حرکت در مسیر دعای «اللهم اجعل محیای محیا محمد و آل محمد (ص)» نیز می‌تواند یکی از جهت‌گیری‌های مهم این اجتماع باشد؛ یعنی تلاش برای پیروی از سبک زندگی پیامبر اکرم (ص) و اهل‌بیت (ع) و تبدیل آموزه‌های دینی به شیوه‌ای برای زیست فردی و اجتماعی.

براین‌اساس، اربعین را می‌توان عرصه‌ای دانست که در آن، ایمان و رفتار اجتماعی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. حضور مردم، مشارکت در امور مسیر، خدمت‌رسانی، همدلی و حرکت در یک مسیر مشترک، مؤلفه‌هایی هستند که ظرفیت تربیتی این اجتماع را شکل می‌دهند و می‌توانند زمینه را برای تقویت مسئولیت‌پذیری و مشارکت اجتماعی فراهم کنند.

از همین منظر، اجتماع عظیم اربعین با محوریت حضور آگاهانه مردم و وحدت حول آرمان‌های حسینی، ظرفیتی بزرگ برای تربیت سیاسی و اجتماعی جامعه به شمار می‌رود. این ظرفیت، زمانی می‌تواند اثرگذاری بیشتری داشته باشد که آموزه‌ها و تجربه‌های اربعین از مسیر پیاده‌روی فراتر رود و در زندگی اجتماعی و رفتار روزمره مردم نیز امتداد پیدا کند.

اربعین در این معنا، تنها یک حرکت به‌سوی کربلا نیست؛ حرکتی است از فرد به جامعه، از محبت به مسئولیت و از همدلی به مشارکت. ظرفیتی مردمی که می‌تواند در صورت تداوم و تعمیق، به تقویت همبستگی اجتماعی و در نهایت، تحقق آرمان تمدن نوین اسلامی کمک کند.