هزار سال نثر پارسی؛ از شاهنامه تا شکوه میراث ملی در کتابخانه ملک

به گزارش آستان‌نیوز، کتابخانه و موزه ملی ملک، موقوفه فرهنگی آستان قدس رضوی و یادگار حاج حسین آقا ملک در تهران، سال‌هاست میزبان برگزاری درس‌گفتار‌های آموزشی-پژوهشی، در راستای آشنایی بیشتر مردم با میراث کهن ایرانی و معرفی آثار موجود در این مجموعه است. این نشست‌ها، متمرکز بر اثری از گنجینه ملک با آموزش و ارائه استادان متخصص و باتجربه، برپا می‌شود. در این میان، شاهد برگزاری دومین دوره نشست‌های آشنایی با شاهنامه، هر دوشنبه، در این موقوفه هستیم که در ادامه با اهداف، چگونگی اجرا و دستاورد‌های آن، بیشتر آشنا می‌شویم.

نخستین دوره؛ یادگار زریران

مهدی یساولی، مسئول بخش آموزش کتابخانه و موزه ملی ملک بیان می‌کند: از هفته کتاب سال ۱۴۰۴، دوره آشنایی با شاهنامه در این موقوفه آغاز شد؛ البته به دلیل اهمیت شاهنامه برای مردم و با احترام به نیت مهمِ «ترقی معارف همه مردم ایران» از سوی مرحوم حاج حسین آقا ملک، واقف و بنیان‌گذار مجموعه، این نشست‌ها در چارچوب مسئولیت اجتماعی و به صورت رایگان، برپا می‌شود.

وی می‌گوید: دوره نخست از این درس‌گفتار، با حضور ۲۵ شرکت‌کننده، در ۱۶ نشست، با موضوع «یادگار زریران (از شاهنامه بایسنغری تا روایت پهلوانی/پارتی)»، از آبان ۱۴۰۴ تا تیر ۱۴۰۵، برگزار شد. در این دوره، شرکت‌کنندگان کهن‌ترین بخش شاهنامه (گشتاسپ‌نامه دقیقی طوسی) را با آموزش و ارائه محمدرضا شادمانی، پژوهش‌گر زبان‌شناسی شناختی و زبان‌های ایرانی، از روی شاهنامه بایسنغری موجود در کتابخانه و موزه ملی ملک خواندند.

یساولی ادامه می‌دهد: شرکت‌کنندگان جز خواندن متن فارسی شاهنامه در این بخش، با سوابق مکتوب داستان یادگار زریران در ادبیات پارسی میانه و پارتی آشنا شدند؛ به بیانی دیگر، در این مجموعه درس‌گفتار، گشتاسب‌نامه دقیقی توسی و یادگار زریران از نگاه‌های تطبیقی- فقه‌اللغوی، ادبی و روایی، در پنج سرفصل، بررسی شد.

وی می‌افزاید: از جمله این سرفصل‌ها می‌توان به «سنجش گشتاسب‌نامه با روایت فارسی میانه از یادگار زریران»، «توصیف ارزش‌‎های نمایشی و آیینی (تعزیه امروزی) در هر دو روایت»، «بیان ویژگی ضبط‌های نسخه شاهنامه بایسنغری در کتابخانه ملی ملک»، «تحلیل زبانی (واژگانی، دستوری) بلاغی، روایی و ادبی گشتاسب‌نامه» و «بازیابی نشانه‌های روایت پارتی»، اشاره کرد.

دومین دوره؛ هزار سال نثر پارسی

مسئول بخش آموزش کتابخانه و موزه ملی ملک عنوان می‌کند: پس از پایان این دوره نشست‌های شانزده‌گانه، بدون هیچ فاصله‌ای، دومین دوره آن با پیوستگی ساختاری و نوآوری محتوایی، متمرکز بر مقدمه‌های شاهنامه با نام «هزار سال نثر پارسی»، با حضور ۵۰ شرکت‌کننده و تدریس استاد شادمانی، از ۱۲ مردادماه سال جاری، در کتابخانه و موزه ملی ملک آغاز شد.

وی درباره طرح کلی این درس‌گفتار در ۱۶ نشست، می‌گوید: «آشنایی گزیده با زبان کهن نثر فارسی نویِ متقدم»، «شرح ویژگی‌های اصلی متن شاهنامه از نظر روایی-داستانی، ادبی-بلاغی» و «آشنایی اولیه با بنیاد‌های اسطوره‌ای و حماسی و تاریخی متن خدای نامه (منبع شاهنامه ابومنصوری و فردوسی)»، از جمله محور‌های دومین دوره است.

وی ادامه می‌دهد: همچنین در این مجموعه درس‌گفتار، مقدمه‌های شاهنامه‌های موجود در گنجینه ملک با نگاه‌های تطبیقی و فقه‌اللغوی، ادبی و روایی در ۹ سرفصل‌ها، بررسی می‌شود.

یساولی بیان می‌کند: از جمله این سرفصل‌ها می‌توان از عناوین «سنجش نسخه‌های کتابخانه و موزه ملی ملک با تصحیح‌های مطرح از این متن‌ها»، «توصیف ارزش‌‎های زبانی و ادبی متن‌ها»، «بیان ویژگی ضبط‌های نسخه مقدمه شاهنامه ابومنصوری و مقدمه‌های دیگر نسخه‌های شاهنامه در کتابخانه و موزه ملی ملک»، «تحلیل زبانی (واژگانی، دستوری) بلاغی، روایی و ادبی این متن‌ها»، «بازیابی نشانه‌های روایت پارسیگ» و «نقد و بررسی روایت ارتباط فردوسی با دربار سلطان محمود غزنوی» نام برد.

شاهنامه‌های گنجینه ملک با مقدمه منثور

در ادامه، علی‌رضا حیدری، مسئول بخش پژوهش و نشر کتابخانه و موزه ملی ملک درباره عنوان دومین دوره (هزار سال نثر پارسی) می‌گوید: پیش از فردوسی، در سال ۳۴۶ هجری قمری، به دستور و پشتیبانی مالی ابومنصور محمد بن عبدالرزاق، حاکم توس و با سرپرستی ابومنصور معمری، وزیر او، کتابی از منابع باستانی به نام «شاهنامه ابومنصوری»، به نثر گردآوری، تألیف و تدوین شد.

وی می‌افزاید: این اثر، اصلی‌ترین منبع دقیقی و فردوسی برای سرایش شاهنامه برشمرده می‌شود. البته از شاهنامه منثور جز مقدمه‌‎اش، چیزی در دست نیست. ظاهراً کهن‌ترین نمونه نثر فارسی نیز همین متن است.

حیدری بیان می‌کند: در نسخه‌های خطی موجود در گنجینه ملک، نمونه‌ای از مقدمه شاهنامه ابومنصوری و همچنین چند مقدمه بر شاهنامه، نگهداری می‌شود. نسخه خطی مقدمه شاهنامه ابومنصوری این گنجینه در دوره قاجار کتابت شده و اهمیت توجه به فرهنگ کهن شاهنامه‌نویسی پیش از فردوسی را در این دوره تاریخی، نشان می‌دهد.

وی ادامه می‌دهد: سه نمونه دیگر شاهنامه کتابخانه ملی ملک اعم از نسخه بایسنغری کتابت‌شده در قرن ۹ هجری قمری و دو نسخه نوشته‌شده در قرن ۱۰ هجری قمری، دارای مقدمه منثور است.

دستاورد‌های آموزشی و پژوهشی

مسئول بخش پژوهش و نشر کتابخانه و موزه ملی ملک می‌گوید: به دلیل پیوستگی محتوایی بخش‌های آموزش و پژوهش و نشر در این مجموعه، خروجی محتوایی و صوت‌های ضبط‌شده از نخستین دوره این نشست‌ها و پژوهش‌های پیشین مدرس دوره، با موضوع تصحیح و شرح گشتاسب‌نامه بر پایه نسخه‌های خطی شاهنامه در گنجینه ملک به پیوست سنجش متن فارسی با روایت پارسی میانه یادگار زریران و بازسازی روایت پارتی آن، در قالب کتابی پژوهشی در دست چاپ است.

حیدری با تأکید بر افزایش چشم‌گیر تعداد شرکت‌کنندگان دومین دوره، خاطرنشان می‌کند: کتابخانه و موزه ملی ملک تنها مرکز فرهنگی دارای نسخه‌های خطی است که در آن نشست‌های شاهنامه‌خوانی برپایه نسخه‌های آن گنجینه برگزار می‌شود.

وی می‌افزاید: بدین ترتیب، علاوه بر آشنایی با شاهنامه، شرکت‌کنندگان نشست‌ها با اهمیت این مجموعه غنی در حفظ و نگهداری آثار ارزشمند گذشته و ویژگی‌های نسخه‌های خطی، آشنا می‌شوند.