«یونس در دل نهنگ»؛ وقتی نرسیدن به خواسته، معنای اجابت می‌گیرد

نمایش «یونس در دل نهنگ» با الهام از روایت یونس بن عبدالرحمان و با پیونددادن سیره امام رضا (ع) به دغدغه‌های زندگی امروز، سه شب در صحن غدیر حرم مطهر رضوی روی صحنه رفت و روایت متفاوتی از مفهوم اجابت و مصلحت را پیش روی زائران گذاشت.

به گزارش آستان نیوز، نماز مغرب و عشا در صحن غدیر حرم مطهر رضوی به پایان رسیده است. هوای سرد شب، آرام‌آرام بر صحن نشسته و دعای امین‌الله در صحن قرائت می‌شود؛ جمعیت همچنان در صحن حضور دارد و نگاه‌ها کم‌کم به سمت فضای اجرای نمایش جلب می‌شود.

دکور صحنه با نورپردازی‌های متنوع آماده می‌شود و چند دقیقه بعد، روایت «یونس در دل نهنگ» به زبان عربی آغاز می‌شود؛ روایتی که این بار قرار است داستانی از سیره امام رضا (ع) را از دل تاریخ بیرون بکشد و به زندگی امروز پیوند بزند.

همه چشم‌ها به صحنه دوخته شده است. بازیگران در نقش‌های خود ظاهر می‌شوند و روایت، بی‌آنکه نیاز به گفتار نمایشی زنده داشته باشد، با اجرای پلی‌بک و صدای ضبط‌شده بازیگران عرب‌زبان پیش می‌رود. فارغ از اینکه زائر، ایرانی باشد یا عرب‌زبان، روایت متفاوت و فضای جذاب این نمایش چنان مخاطبان را با خود همراه کرد که سرمای هوا نیز نتوانست نگاه‌ها را از صحنه بگیرد و مخاطبان تا پایان همراه قصه ماندند.

از یونس بن عبدالرحمان تا یونسِ امروز

قصه نمایش، از روایت تاریخی یونس بن عبدالرحمان آغاز می‌شود؛ همان روایت معروفی که در آن یونس نزد امام رضا (ع) حضور دارد و حضرت از او می‌خواهند پشت پرده‌ای پنهان شود. گروهی از اهالی بصره نزد امام می‌آیند و درباره یونس سخن می‌گویند و او در پشت پرده، ملامت‌ها و بدگویی‌ها را می‌شنود.

یونس نگران می‌شود که مبادا نگاه امام به او تغییر کرده باشد؛ اما پس از رفتن آن افراد، امام رضا (ع) او را فرامی‌خوانند و به او می‌آموزند که دلگیر حرف دیگران نباشد و رضایت امام را معیار قرار دهد.

نمایش، اما در همین روایت تاریخی متوقف نمی‌شود.

این بار یونس، کارمندی در زمانه امروز است؛ فردی که در جایگاه شغلی خود امکان سوءاستفاده از موقعیتش را دارد، اما پاک‌دستی را انتخاب کرده است. همکارانش او را سرزنش می‌کنند که چرا از موقعیتش استفاده نکرده و مانند دیگران برای خود خانه، خودرو و ثروت فراهم نکرده است. حتی در فضای خانواده نیز با این نگاه مواجه می‌شود که چرا باوجود جایگاهش، هنوز یک کارمند معمولی است.

ملامت‌ها آن‌قدر ادامه پیدا می‌کند که یونس معاصر، خسته و دلگیر، به حرم امام رضا (ع) می‌آید و از حضرت می‌خواهد او را از این موقعیت شغلی جابه‌جا کنند؛ چراکه دیگر تحمل این‌همه سرزنش را ندارد.

وقتی نرسیدن به خواسته، خودش یک اجابت است

در ادامه، با شکل‌گیری یک مکاشفه، یونس معاصر با یونس بن عبدالرحمان مواجه می‌شود؛ گفت‌وگویی میان دو یونس شکل می‌گیرد و قصه تاریخی، آینه‌ای برای زندگی امروز می‌شود.

در بخشی از این روایت، روشن می‌شود که باقی‌ماندن این کارمند در جایگاه خود شاید همان حاجتی باشد که امام برای او رقم زده است. او در بخشی حساس مسئول نظارت بر موادی است که می‌توانند در صورت تأیید نادرست، وارد بازار شوند و سلامت مردم را تهدید کنند. اگر او از این جایگاه کنار برود، شاید فرد دیگری امضا کند و این اتفاق رخ دهد.

اینجاست که معنای «اجابت» تغییر می‌کند؛ گاهی آنچه انسان تصور می‌کند برآورده‌نشدن حاجت، می‌تواند بخشی از لطف و مصلحتی باشد که هنوز آن را نمی‌بیند.

بیان روایت تاریخی به زبان امروز

عباس ممیزاده، نویسنده و کارگردان این نمایش، درباره شکل‌گیری این پروژه می‌گوید: این تئاتر به سفارش اداره امور بین‌الملل آستان قدس رضوی و باهدف تولید آثار نمایشی برای زائران عرب‌زبان شکل‌گرفته است؛ مجموعه‌ای که قرار است در شب‌های مختلف، موضوعاتی مرتبط با حضرت رضا (ع) را با زبانی متفاوت روایت کند.

او توضیح می‌دهد: تلاش کردیم قصه‌های تاریخی را با مسائل روز اجتماعی پیوند بزنیم؛ به‌گونه‌ای که موضوعات دینی، تاریخی و سیره اهل‌بیت (ع) فقط در همان بازه تاریخی باقی نماند و برای زندگی امروز مخاطب، کاربردی باشد.

این نویسنده و کارگردان درباره این رویکرد می‌گوید: گاهی در برآورده‌نشدن حاجت، حکمتی وجود دارد که وقتی انسان متوجه آن می‌شود، می‌فهمد اتفاقاً لطف و تفضل امام شامل حال او بوده است.

دومین روایت نمایشی برای زائران

ممیزاده بیان می‌کند: «یونس در دل نهنگ» دومین نمایش این مجموعه است. پیش از آن نیز نمایشی با موضوع شهادت حضرت رضا (ع) از زبان اباصت اجرا شده بود.

او با اشاره به اینکه این آثار با حضور یک گروه حدوداً ۱۰ نفره شامل بازیگران، عوامل گریم، تولید، صداگذاری و دستیاران کارگردان آماده و اجرا شده‌اند، ادامه می‌دهد: این نمایش طی سه شب، از شنبه تا دوشنبه، در صحن غدیر روی صحنه رفت و سرمای شب‌های پاییزی نیز نتوانست از حضور مخاطبان، بکاهد.

قصه‌ای که زائر را تا پایان پای صحنه نگه داشت

زهرا احمدی، یکی از زائران درباره این نمایش می‌گوید: اجرای نمایش در فضای حرم و آن هم به زبان عربی، برای من جذاب بود؛ قصه یونس را به شکلی دیدم که با زندگی امروز ارتباط پیدا می‌کرد و پیامش برایم قابل‌تأمل بود.

یوسفی، زائر اهل زنجان، می‌گوید: تابه‌حال چنین شیوه‌ای از روایت یک داستان مرتبط با سیره امام رضا (ع) را در حرم ندیده بودم. برایم جالب بود که یک قصه تاریخی، در قالب یک نمایش به مسائل زندگی امروز نزدیک شد و باعث شد بیشتر به پیام آن فکر کنم.

حالا با پایان سومین شب اجرا، صحنه جمع می‌شود، نور‌ها خاموش می‌شوند و زائران دوباره در فضای صحن پراکنده می‌شوند؛ اما قصه یونس همچنان نشانی با خود دارد؛ اینکه شاید همیشه آنچه می‌خواهیم، بهترین چیزی نباشد که باید اتفاق بیفتد.

ادامه روایت‌های نمایشی از سیره رضوی

قرار است نمایشنامه‌های دیگری نیز بر اساس سیره حضرت رضا (ع) آماده شود؛ روایت‌هایی که به گفته کارگردان، هدفشان این است که زائر پس از خروج از حرم، تنها خاطره‌ای از یک نمایش با خود نبرد، بلکه «تحفه‌ای برای زندگی» و پاسخی برای بخشی از پرسش‌ها و دغدغه‌های روزمره‌اش به همراه داشته باشد.