قدس از منظر ادبیات و جامعه‌شناسی نماد هویت و گفت‌وگوی فرهنگی است

به گزارش آستان نیوز، نشست مجازی علمی «گفت‌و‌گو‌های فرهنگی و تمدنی» با محوریت «قدس: مکان، قداست و حافظه» به زبان عربی و به همت رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در تونس برگزار شد.

این برنامه علمی با همکاری دانشگاه علوم اسلامی رضوی، رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در تونس، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی و سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی برگزار شد و در آن دو عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی؛ دکتر حمید عباس‌زاده با موضوع «نقش ادبیات در ساخت حافظه فرهنگی و تمدنی قدس» و حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر محمد سلطانیه با عنوان «قدس در حافظه تمدنی؛ رویکرد‌های تونسی و ایرانی» به ارائه دیدگاه‌های خود پرداختند.

این نشست با محوریت معرفی کتاب «الحرم القدسی» به قلم دکتر بوراوی الطرابلسی اختصاص داشت و به بررسی تاریخی و تحلیلی مسجد‌الاقصی و مسائل پیرامون آن پرداخته شد. در این کتاب به موضوعاتی، چون تاریخ‌نگاری، هویت، تخریب‌ها و تلاش‌های صهیونیستی برای تغییر چهره این مکان مقدس اشاره شده است. نویسنده در این اثر، ضمن نقد رویکرد‌های تحریف‌گرایانه، بر اهمیت حفظ حافظه تاریخی و هویت اسلامی قدس تأکید کرده است.

ادبیات قدس را از جغرافیا به حافظه فرهنگی تبدیل کرده است

دکتر حمید عباس‌زاده، عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی و استاد گروه زبان و ادبیات عرب، در این نشست با بیان اینکه قدس در ادبیات تنها یک شهر یا موقعیت جغرافیایی نیست، اظهار کرد: این شهر در طول تاریخ از یک مکان به معنا، از جغرافیا به حافظه و از حافظه به نمادی فرهنگی و تمدنی تبدیل شده است.

وی افزود: بررسی حضور قدس در شعر و نثر نشان می‌دهد که ادبیات چگونه توانسته تصویر این شهر را حفظ و آن را از نسلی به نسل دیگر منتقل کند. ادبیات صرفاً روایت‌کننده تاریخ نیست، بلکه احساس، معنا و تجربه انسانی مرتبط با مکان‌ها را نیز ثبت می‌کند.

عباس‌زاده با اشاره به پیشینه دینی قدس گفت: جایگاه این شهر در فرهنگ اسلامی با مسجدالاقصی، واقعه معراج پیامبر اکرم (ص)، قبله نخست مسلمانان و سرزمین پیامبران پیوند خورده است و همین پیشینه، زمینه‌ای عمیق برای حضور قدس در آثار ادبی فراهم کرده است.

وی ادامه داد: نویسندگان و شاعران، قدس را گاه در قالب وطن، مادر، رؤیا، زخم و آرمان به تصویر کشیده‌اند و این تصاویر تنها جنبه زیبایی‌شناختی ندارند، بلکه سبب می‌شوند مکان در ذهن و وجدان انسان‌ها زنده بماند.

عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی، آثار ادبی را نوعی آرشیو فرهنگی دانست و تصریح کرد: ممکن است شهر‌ها در طول زمان دستخوش تغییر شوند، اما ادبیات می‌تواند تصویر مکان، احساسات و ارزش‌های مرتبط با آن را برای آینده حفظ کند.

وی با اشاره به نمونه‌هایی از شعر عربی و فارسی درباره قدس گفت: در بسیاری از این آثار، مسجد، کلیسا و میراث پیامبران در کنار یکدیگر دیده می‌شوند و این موضوع نشان‌دهنده جایگاه قدس به‌عنوان نقطه تلاقی حافظه‌های دینی و فرهنگی مختلف است.

عباس‌زاده خاطرنشان کرد: در ادبیات‌معاصر، قدس از یک موضوع ادبی فراتر رفته و به نمادی از هویت، مقاومت، کرامت و امید تبدیل شده است. ادبیات مقاومت نیز علاوه بر بازتاب رنج‌ها، به حفظ حافظه تاریخی و تقویت آگاهی فرهنگی کمک کرده است.

وی در پایان تأکید کرد: ادبیات درباره قدس پنج نقش اساسی ایفا می‌کند؛ حفظ حافظه، تبدیل آن به تجربه انسانی، انتقال آن به فرهنگ و هویت، تبدیل مکان به نماد تمدنی و فراهم‌کردن زمینه گفت‌وگوی فرهنگی میان ملت‌ها.

قدس آیینه‌ای برای سنجش ظرفیت انسان در پذیرش تکثر فرهنگی است

حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر محمد سلطانیه، عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی، در این نشست با موضوع «قدس در حافظه تمدنی؛ رویکرد‌های تونسی و ایرانی» به بررسی جایگاه این شهر از منظر جامعه‌شناسی دین و تمدن پرداخت و اظهار کرد: قدس تنها یک نقطه جغرافیایی نیست، بلکه مفهومی فراتر از مکان و زمان است که در آن روایت‌های بزرگ تاریخی، دینی و اجتماعی با واقعیت زندگی انسان معاصر پیوند می‌خورند.

وی افزود: قدس را باید از منظر جامعه‌شناختی به‌عنوان یک ساختار نمادین موردتوجه قرارداد؛ زیرا قداست یک مکان صرفاً به سنگ‌ها و بنا‌ها محدود نمی‌شود، بلکه معنایی اجتماعی و فرهنگی است که جوامع انسانی به آن می‌بخشند.

عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی با اشاره به دیدگاه جامعه‌شناسانی همچون میرچا الیاده درباره مکان مقدس، گفت: انسان مؤمن در مکان مقدس نقطه اتصال زمین و آسمان را مشاهده می‌کند و این برداشت، تنها یک تصور ذهنی نیست، بلکه سازوکاری برای شکل‌گیری هویت جمعی و پیوند اجتماعی است.

وی با بیان اینکه قدس برای پیروان ادیان ابراهیمی دارای سرمایه نمادین گسترده‌ای است، اظهار کرد: بر اساس دیدگاه امیل دورکیم، امور مقدس نقش مهمی در انسجام اجتماعی دارند و قدس نیز به دلیل جایگاه ویژه خود، به عاملی برای تقویت احساس تعلق و هویت جمعی تبدیل شده است.

سلطانیه ادامه داد: علاقه، دلبستگی و دفاع از قدس تنها یک رفتار فردی یا مذهبی نیست، بلکه می‌تواند به‌عنوان کنشی اجتماعی دیده شود که پیوند‌های جمعی را بازتولید می‌کند.

وی با اشاره به نظریه سرمایه نمادین پیر بوردیو، خاطرنشان کرد: قدس از سرمایه نمادین عظیمی برخوردار است و همین موضوع سبب شده است که ارتباط گروه‌ها، ملت‌ها و نهاد‌های مختلف با این شهر، تنها ابعاد سیاسی یا جغرافیایی نداشته باشد، بلکه با جایگاه فرهنگی و معنوی نیز پیوند بخورد.

عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی در ادامه سخنان خود، قدس را عرصه‌ای برای بررسی جامعه‌شناسی تکثر فرهنگی دانست و گفت: هر جامعه دینی و فرهنگی، تصویر و روایت خاصی از قدس دارد؛ چالش اصلی در این زمینه، وجود تفاوت روایت‌ها نیست، بلکه انحصاری کردن یک روایت و نادیده‌گرفتن حافظه‌های دیگر است.

وی تأکید کرد: نگاه تمدنی به قدس اقتضا می‌کند که این شهر به‌عنوان میراثی چندلایه از تجربه‌های دینی، فرهنگی و تاریخی شناخته شود و ادبیات و علوم‌انسانی می‌توانند زمینه شناخت متقابل میان فرهنگ‌ها را فراهم کنند.

سلطانیه با اشاره به مفهوم عدالت در اندیشه اجتماعی اسلام، اظهار کرد: قدس می‌تواند معیاری برای سنجش میزان پایبندی جهان معاصر به عدالت اجتماعی، حقوق انسان‌ها و احترام به مقدسات باشد.

وی در پایان گفت: از منظر جامعه‌شناسی اسلامی، قدس تنها یک مکان نیست، بلکه عرصه‌ای برای آزمون ارزش‌های انسانی است؛ حفظ قداست این شهر در نهایت به معنای پاسداری از عدالت، هم‌زیستی و تعادل در زندگی اجتماعی بشر خواهد بود.