نقش سواد رسانه‌ای در مقابله با جنگ شناختی بررسی شد
به گزارش آستان‌نیوز، این نشست به مناسبت هفته پدافند غیرعامل، یکشنبه ۱۰ آبان‌ماه، با سخنرانی حجت‌الاسلام والمسلمین حسن ادبی، محسن هوشمند، رئیس مرکز ارتباطات و رسانه آستان قدس رضوی، و نیز به دبیری علی جان‌سکندری در تالار شیخ طوسی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی برگزار شد.
در آغاز نشست، جان‌سکندری با اشاره به مناسبت برگزاری این برنامه، تعریفی از رسانه و انواع آن ارائه کرد و به مرور سیر تحول ابزار‌های ارتباطی از گذشته تا عصر دیجیتال پرداخت.
حجت‌الاسلام والمسلمین حسن ادبی، استاد حوزه علمیه، در نخستین سخنرانی این نشست، شناخت دقیق جنگ شناختی را مقدمه تعیین مسئولیت نخبگان در مواجهه با آن دانست و گفت: آنچه امروز در این عرصه تجربه می‌کنیم، از نظر بسیاری از شیوه‌ها و تکنیک‌ها، سابقه تاریخی دارد و نمونه‌های آن را می‌توان در مواجهه جبهه حق و باطل در دوره‌های مختلف تاریخ اسلام بررسی کرد؛ تفاوت عمده، در ابزار‌ها و امکانات ارتباطی است.
وی با بیان اینکه درباره جنگ شناختی تعریف‌های متفاوتی وجود دارد، افزود: وجه مشترک این تعریف‌ها، اقدامی عامدانه و هم‌افزا برای تغییر شیوه ادراک، استدلال و تصمیم‌گیری مخاطب است؛ در این مواجهه، فراتر از تغییر یک گزاره یا باور مشخص، شیوه اندیشیدن افراد هدف قرار می‌گیرد.
ادبی ادامه داد: اگر چارچوب اندیشیدن فرد تغییر کند، حتی ارائه اطلاعات مربوط به موفقیت‌ها و توانمندی‌ها نیز ممکن است به برداشت منفی منجر شود؛ زیرا مسئله، تنها اطلاعاتی نیست که دریافت می‌کند، بلکه بستری است که این اطلاعات را در آن می‌فهمد و تحلیل می‌کند.
وی با تفکیک جنگ شناختی از جنگ روانی و اطلاعاتی خاطرنشان کرد: عملیات روانی می‌تواند تغییر یک باور یا نگرش مشخص را دنبال کند و جنگ اطلاعاتی نیز با کنترل، اختلال یا دستکاری جریان اطلاعات، بر تحلیل مخاطب اثر بگذارد؛ این دو، بخش‌هایی از پازل جنگ شناختی هستند، اما نباید با همه آن یکسان تلقی شوند.
این استاد حوزه علمیه، تعمیق فهم و تقویت تفکر نقادانه را از راه‌های مقاومت در این عرصه برشمرد و گفت: مخاطبی که درباره چرایی گزاره‌ها پرسش می‌کند، نسبت آنها را با یک‌دیگر می‌سنجد و از دریافت سطحی پیام عبور می‌کند، در برابر دستکاری شناختی مقاومت بیشتری دارد.
وی با اشاره به مسئولیت پژوهشگران و فرهیختگان تأکید کرد: مواجهه با جنگ شناختی را نمی‌توان تنها بر عهده رسانه‌ها گذاشت؛ جامعه علمی باید متناسب با توان و جایگاه خود، به تقویت بنیان‌های اندیشیدن در جامعه کمک کند و برای فعالان فرهنگی و رسانه‌ای، پشتوانه فکری فراهم آورد.
ادبی، مقاومت شناختی را نیازمند توجه به چهار حوزه ادراکی، هیجانی، هویتی و اجتماعی دانست و افزود: هوشیاری معرفتی، تنظیم هیجان، توجه به بنیان‌های مشترک هویتی و تقویت سرمایه اجتماعی، در این مسیر اهمیت دارد؛ طراحی شیوه‌های متنوع برای پاسخ‌گویی به این نیاز‌ها نیز از مسئولیت‌های نخبگان است.
وی فراهم‌کردن فرصت گفت‌و‌گو را در تقویت هوشیاری معرفتی مؤثر خواند و گفت: باید فضایی شفاف فراهم شود تا افراد فرصت بیان دیدگاه‌های خود را داشته باشند و شیوه استدلال و اندیشیدن آنان در معرض سنجش قرار گیرد؛ در کنار آن، توجه به اشتراکات هویتی و حفظ انسجام ملی نیز باید محور فعالیت‌ها باشد.
در ادامه، محسن هوشمند، رئیس مرکز ارتباطات و رسانه آستان قدس رضوی، به تبیین نقش سواد رسانه‌ای در افزایش مقاومت فردی و اجتماعی پرداخت.
وی با مرور تحولات رسانه از خط و چاپ تا اینترنت، شبکه‌های اجتماعی و هوش مصنوعی گفت: امروز اثرگذاری رسانه تنها به محتوای منتشر شده محدود نیست؛ ساختار پلتفرم‌ها نیز در تثبیت ارزش‌ها و شکل‌دادن به چارچوب ذهنی مخاطبان نقش دارد.
هوشمند افزود: در جنگ شناختی، هدف تنها اثبات یک گزاره برای مخاطب نیست، بلکه تلاش می‌شود ساختار ذهنی او به گونه‌ای شکل بگیرد که از مسیر‌های مختلف، به نتیجه مورد نظر طراح این مواجهه برسد.
وی سواد رسانه‌ای را شامل شناخت انواع رسانه‌ها، توانایی استفاده صحیح از آنها و درک، تحلیل و تفسیر پیام‌های رسانه‌ای دانست و تأکید کرد: توسعه این سواد، ضرورتی راهبردی برای جامعه است؛ سواد رسانه‌ای تنها ابزار مقابله با جنگ شناختی نیست، اما مهم‌ترین ابزار این مقابله به شمار می‌رود.
رئیس مرکز ارتباطات و رسانه آستان قدس رضوی، «رژیم مصرف رسانه‌ای»، «تفکر انتقادی» و «جریان‌شناسی رسانه» را سه عرصه نیازمند آموزش گسترده‌تر معرفی کرد و گفت: در حوزه مصرف رسانه، باید به تناسب استفاده از رسانه‌ها با نیاز افراد، آداب مصرف در محیط خانواده، ضابطه‌مندکردن این مصرف و ارزش‌گذاری برای زمان و انرژی کاربران توجه شود.
وی با اشاره به پیامد‌های وابستگی شدید به اینترنت افزود: استفاده بی‌ضابطه از رسانه‌ها می‌تواند روابط خانوادگی و فرصت اندیشیدن و تحلیل کردن را تحت تأثیر قرار دهد؛ از این رو، آموزش شیوه صحیح مصرف رسانه باید در برنامه‌های آموزشی خانواده‌ها، کودکان و نوجوانان جایگاه جدی‌تری پیدا کند.
هوشمند در تشریح تفکر انتقادی، پنج پرسش را مبنای مواجهه آگاهانه با پیام‌های رسانه‌ای دانست و گفت: باید پرسید چه کسی پیام را تولید کرده است؛ چه ارزش‌ها، سبک زندگی و جهان‌بینی در آن بازنمایی می‌شود؛ از چه تکنیک‌هایی برای جلب توجه و اقناع استفاده شده است؛ مخاطبان مختلف چه برداشت‌های متفاوتی از آن دارند و هدف از ارسال پیام چیست.
وی توجه به منبع پیام را ضروری خواند و افزود: بسیاری از مطالب بدون منبع روشن در گروه‌ها و شبکه‌های اجتماعی بازنشر می‌شوند، در حالی که مخاطب باید پیش از پذیرش و انتشار، درباره تولیدکننده و مبنای آنها پرسش کند؛ همچنین برداشت ما از یک پیام، لزوماً با برداشت دیگر گروه‌های جامعه یکسان نیست.
هوشمند درباره جریان‌شناسی رسانه نیز گفت: شناخت نسبت قدرت و رسانه، عوامل پشت‌صحنه جریان‌های رسانه‌ای و ارتباط میان پیام‌های منتشرشده، به فهم دقیق‌تر فضای رسانه کمک می‌کند؛ این نیاز با گسترش پلتفرم‌ها و ابزار‌های هوش مصنوعی اهمیت بیشتری یافته است.
وی با ابراز نگرانی از جایگزین‌شدن پاسخ‌های آماده هوش مصنوعی با تلاش برای فهم و تحلیل، به‌ویژه در میان نوجوانان، بر حفظ و تقویت توان اندیشیدن مستقل در آموزش استفاده از این ابزار‌ها تأکید کرد.
رئیس مرکز ارتباطات و رسانه آستان قدس رضوی در بخش پایانی سخنانش، پژوهشگران را به بومی‌سازی مباحث سواد رسانه‌ای بر اساس آموزه‌های اسلامی و فرهنگ ایرانی فراخواند و گفت: در این زمینه کم‌کاری شده است، درحالی‌که آموزه‌هایی همچون راست‌گویی، بررسی منبع خبر و پرهیز از خبرچینی، ظرفیت مناسبی برای توسعه این مباحث دارند.
وی افزود: در نگاه اسلامی، علاوه بر آموزش مهارت‌ها و تکنیک‌های مواجهه با پیام، تقوا به‌عنوان عاملی برای کنترل درونی در دریافت و انتشار محتوا اهمیت دارد؛ تحقق این رویکرد نیز نیازمند نقش‌آفرینی دولت، نهاد‌های فرهنگی و آموزشی و جامعه نخبگانی است.
هوشمند با تأکید بر استمرار جنگ شناختی، حتی پس از پایان درگیری نظامی، خاطرنشان کرد: آموزش سواد رسانه‌ای باید در لایه‌های مختلف جامعه گسترش یابد تا آمادگی مواجهه با تهدید‌های پیچیده‌تر آینده تقویت شود.
این نشست در ادامه با پرسش‌های حاضران و پاسخ سخنرانان دنبال شد.
- پربازدیدترین
- آخرین اخبار
تلویزیون اینترنتی آستان نیوز
