نشریه قدیمی «آزادی قائنات» گنجینه رضوی در بیرجند رونمایی شد

به گزارش آستان نیوز، این مراسم، ۱۲ آبان‌ماه ۱۴۰۵، در آستانه روز علم، ایمان و فرهنگ عمومی بیرجند، با همکاری اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی خراسان جنوبی و با حضور مهدی بهترین، شهردار این شهرستان، محمود رفیعی، پزشک و مورخ برجسته، جمعی از مدیران و کارشناسان سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی و دیگر پژوهشگران و فرهیختگان بیرجندی، در تالار ساختمان سیدالشهدای خدمت آیت‌الله رئیسی این شهرستان، اجرا شد.

ابراهیم حافظی، رئیس اداره مطبوعات آستان قدس رضوی در این برنامه، گفت: «آزادی قائنات»، قدیمی‌ترین نشریه خراسان جنوبی به شمار می‌آید که از ابتدای سال ۱۳۳۱ هجری شمسی به مدت حدود یک سال و نیم تا مردادماه ۱۳۳۲ منتشر شد و تأثیر فراوانی بر مطبوعات این منطقه گذاشت.

وی، ادامه داد: این نشریه در مجموع در ۶۶ شماره منتشر شده است که بیشتر شماره‌های آن در آرشیو مطبوعات آستان قدس رضوی وجود دارد.

سابقه روزنامه‌نگاری در بیرجند

همچنین در این مراسم، سید حسین حسینی، نویسنده و خبرنگار باسابقه با موضوع «روزنامه‌ها و سابقه روزنامه‌نگاری در بیرجند»، عنوان کرد: محمدمهدی صمدی، تاجر مشهور بیرجند، سرمایه‌گذار نشریه آزادی قائنات است. البته مجوز این نشریه به نام برادر او، محمدتقی صمدی به‌عنوان مدیرمسئول، صادر شده است.

وی، افزود: این نشریه به‌صورت هفتگی، ابتدا در چاپخانه خراسان در مشهد منتشر می‌شد که با خریداری چاپخانه، انتشار آن، به بیرجند، منتقل شده است.

حسینی با اشاره به نام برخی از نویسندگان نشریه آزادی قائنات همچون سید مهدی سعیدی؛ سردبیر، تصریح کرد: ازآنجایی‌که تمامی امور نشریه در بیرجند انجام می‌شد و دست‌اندرکاران و نویسندگان آن به مسائل اجتماعی منطقه مسلط بودند، این نشریه از اهمیت خاصی برخوردار است.

وی درباره دیگر نشریات منطقه قائنات نیز گفت: نشریه «نصرت بیرجند» در سال ۱۳۲۰، اولین نشریه مجوز گرفته منطقه بوده؛ اما به مرحله انتشار نرسیده است.

این نویسنده ادامه داد: دو نشریه «بیداری قهستان» و «حقیقت قائنات» نیز در نقطه سیاسی مقابل نشریه آزادی قائنات منتشر می‌شدند. همچنین می‌توان از نشریه «اتحاد قائنات» که شماره‌های محدودی از آن چاپ شده، به‌عنوان دیگر نشریات سال‌های ۱۳۳۱ و ۱۳۳۲ بیرجند نام برد.

حسینی همچنین در این مراسم ضمن بررسی سابقه انتشار اخبار مرتبط با بیرجند و قائنات در روزنامه‌های قدیمی همچون وقایع اتفاقیه، حبل‌المتین، رعد و...، به نقش تأسیس مدرسه شوکتیه در این شهرستان در روزنامه‌خوانی اقشار مختلف مردم، اشاره کرد.

وی نکاتی ارزنده نیز مرتبط با فعالیت‌های مطبوعاتی افرادی نظیر آیت‌الله هادوی، علامه سید غلامرضا سعیدی، علامه فرزان و محمدحسین فرزین، در این منطقه ارائه کرد.

همچنین وی از کاظم معتمدنژاد، پدر علم ارتباطات و محمداسماعیل رضوانی، پدر تاریخ معاصر و تاریخ مطبوعات کشور که متولد منطقه بیرجند و تحصیل‌کرده مدرسه شوکتیه بودند، یادکرد.

بررسی زمینه‌های تاریخی و اجتماعی انتشار نشریه

در این مراسم حسین افضلیان، مدیرکل اسبق فرهنگ و ارشاد اسلامی خراسان جنوبی نیز با موضوع «بررسی زمینه‌های تاریخی و اجتماعی انتشار نشریه آزادی قائنات»، بیان کرد: مطبوعات را در بستر تاریخی خود در دوران معاصر باید فراتر از یک ابزار صرف و وسیله‌ای برای اطلاع‌رسانی، آگاهی و انتشار اخبار، قلمداد کرد.

وی، افزود: در حقیقت، روزنامه‌ها در حکم دیدبانی است که آیینه تمام‌نمای مطالبات مردم و کانون‌های شکل‌دهی به آگاهی‌های عمومی و روشنفکری معاصر ایران است. از این منظر، نشریه آزادی قائنات نیز پدیده‌ای برخاسته از همین بستر پرالتهاب و پرتنش، اما تحول‌خواه در آن دوران تاریخ بیرجند محسوب می‌شود.

این نویسنده و پژوهشگر حوزه فرهنگی و اجتماعی در ادامه به بررسی نخستین سال‌های فعالیت‌های مطبوعاتی و روشنفکری در ایران یعنی دوره سلطنت فتحعلی‌شاه قاجار و نیابت سلطنت شاهزاده عباس‌میرزا پرداخت.

افضلیان، عنوان کرد: در دوره قاجار، سه موج نوسازی و اصلاح طلبی وجود دارد که در روند توسعه جامعه مدنی ایران، قانون‌گرایی و عدالت‌خواهی، انتشار روزنامه و اندیشه‌های روشنفکرانه و پیدایش جنبش‌های مختلف، اثرگذار است.

وی، ادامه داد: موج نخست توسط شاهزاده عباس‌میرزا و میرزا ابوالقاسم قائم‌مقام، وزیرش باکفایتش ایجاد می‌شود. اعزام دانشجو به خارج از ایران، واردکردن دستگاه‌های چاپ به کشور و انتشار اولین روزنامه به نام «کاغذ اخبار» در دوران محمدشاه قاجار، از جمله اقدامات مرتبط با این موج است.

وی، افزود: موج دوم اصلاحات نظام فرهنگی و اجتماعی کشور به همت میرزا تقی‌خان امیرکبیر ایجاد شد. اقداماتی نظیر انتشار روزنامه وقایع اتفاقیه، نشان‌دهنده نگاه خاص فرهنگی، اجتماعی و سیاسی امیرکبیر است. موج سوم نیز توسط میرزا حسین‌خان سپهسالار، صدراعظم مقتدر عصر ناصری، رقم خورد.

این پژوهشگر، گفت: از دل این امواج اصلاح‌طلبی و آزادی‌خواهی، جریان روشنفکری معاصر ایران‌زاده شد و با قلم‌فرسایی نویسندگان توانمند آن زمان، زمینه انتشار مطبوعات و کتاب‌ها، فراهم شد.

وی، خاطرنشان کرد: روزنامه‌نگاری ایران از جمله انتشار نشریه آزادی قائنات، آینه تمام‌نمایی از تقابل میان اندیشه‌های خردورزانه، حرکت در مسیر اصلاحی جامعه و توسعه سیاسی آن زمان با استبداد است.