روایت ارادت عطار نیشابوری به امام رضا علیه السلام

امام رضا (ع)؛ صاحب ولایت معنوی

عطار نیشابوری اشعار بسیاری در نعت و منقبت پیامبر گرامی اسلام (ص) و نیز فضیلت ائمه بزرگوار علیهم السلام سروده است. او در قالب ابیاتی چند، مدحی بلند و شورمندانه در ستایش خاندان پیامبر (ص) دارد که طی آن امام علی، امام حسن و امام حسین (ع) تا امام زین‌العابدین، امام باقر، امام صادق، امام موسی کاظم و امام رضا (ع) را مورد ستایش قرار می‌دهد. شاعر آنان را سرچشمه معرفت، راهنمای سالکان و مظهر نور الهی می‌خواند و در برابر، قاتلان و مخالفانشان را نکوهش می‌کند. (۱)

جرم ما را بخش بر آل علی

تا شود آئینه ما منجلی

عطار از امام حسن و امام حسین (ع) با عنوان «دو چشم مصطفی و مرتضی»، از امام باقر و امام صادق (ع) با عنوان «دو گوهر»، از امام صادق (ع) با عنوان «راهبر اولیا» و از امام کاظم (ع) با عنوان «امام راستان» یاد می‌کند، تا به امام رضا (ع) می‌رسد.

او از امام رضا (ع) با عنوان «غریب» در خراسان یاد کرده و مدح امام رضا (ع) را از ستایش شخصی فراتر می‌برد و آن حضرت را صاحب ولایت معنوی و اقتدار کیهانی معرفی می‌کند.

کرد مأمون سعی و آوردش بریو

خود برآورد از محبّانش غریو

آمد او اندر چنین ملکی عجیب

هست در ملک خراسان او غریب

در این ابیات عطار اشاره می‌کند که مأمون با آوردن امام رضا (ع) به خراسان، سبب جدایی او از جایگاه و خویشانشان می‌شود و محبانشان را به سوگ و فریاد می‌آورد. (۲)

قلمرو سیاسی در برابر ولایت معنوی

در ابیات بعدی عطار اشاره می‌کند مأمون می‌خواست امام را با ولایتعهدی والیِ بخشی از قلمرو حکومت خود کند؛ اما باید دانست که قلمرو حقیقی محدود به سرزمین و سلطنت نیست و امام (ع) در مقام معنوی بر سراسر عالم ولایت دارند. پرسشِ «ملک چبود؟» نیز نوعی کوچک‌شمردن قدرت سیاسی در برابر اقتدار معنوی امام رضا (ع) است.

عبارت «اولین و آخرین دیوان اوست» نیز در همین بافت، زبان اغراق‌آمیز مدح است؛ یعنی همه موجودات و مراتب هستی زیر حکم یا تحت ولایت اویند.

تا کند والی ملک خود ورا

ز آنکه حقّ اوست جمله ملک‌ها

ملک چبود جمله عالم ز آن اوست

اوّلین و آخرین دیوان اوست

زیارت و حج

برای زیارت امام رضا (ع) در روایات فضیلت‌های بی شماری ذکر شده است که یکی از آنها برابری با حج است. عطار نیز زیارت یا طوافِ مرقد امام رضا (ع) را با حج می‌سنجد و با زبانی بسیار پرشور آن را بزرگ می‌شمارد.

طوف او مانند حج مطلق است

حج اکبر دان که گفت او حق است (۳)

ولایت فراگیر و مرزبندی با مخالفان

عطار در بیت بعدی دامنه امامت و ولایت را به همه موجودات عالم گسترش می‌دهد و جلوه‌ای کیهانی به مقام امام می‌بخشد: انسان، جن، حیوانات خشکی و پرندگان و سپس با اشاره به «مرد غیر» از کسانی سخن می‌گوید که این باور را نمی‌پذیرند و با لحنی تند آنان را نکوهش می‌کند. این بخش نشان می‌دهد که شعر فقط مدح نیست؛ مرزبندی اعتقادی نیز دارد و پذیرش منزلت امام (ع) را معیار وفاداری به حقیقت می‌گیرد.

هست امام جنّ و انس و وحش و طیر

این سخن باور ندارد مرد غیر

ارادت عمیق عطار به امام رضا (ع)

در اینجا به شعر دیگری از عطار اشاره می‌کنیم که امام رضا (ع) را محور هویت معنوی خراسان می‌داند و از رفت‌وآمد‌های خود به مشهد و نیشابور و پیوند شخصی‌اش با این فضا‌ها سخن می‌گوید. عطار در بخش دیگری از اشعار خود به مدح امام رضا (علیه السلام) می‌پردازد و او را سلطان خراسان و محبوب حق معرفی می‌کند. او از مقام و جایگاه والای امام در دین اسلام صحبت می‌کند و به کعبه و مقام او به عنوان مرقدی قدسی اشاره دارد. شاعر همچنین از تجربیات شخصی‌اش در آستان امام رضا (ع) می‌گوید و احساسات خود را از کودکی تا بزرگسالی و پیوندش با این مکان مقدس و فیض‌های آن بازگو می‌کند. به طور کلی، شعر نمایانگر عشق و ارادت عمیق شاعر به امام رضا (ع) و مقام والای اوست. (۴)

شه من در خراسان، چون دفین شد

همه ملک خراسان را نگین شد

امام هشتم و نقد محمّد

رضای حق بد او در دین احمد

هم او بد قرة العین ولایت

به او همراه بد کلّ عبادت

بدان تو کعبه بر حق مرقدش را

از آنکه هست محبوب حق آنجا

بقول مصطفا حج شد طوافش

چرا کردی تو‌ای ملعون خلافش

ز کعبه بس مراتب دان بلندش

بگویم لیک نتوانی فکندش

درون کعبه ما نقد شاه است

که او محبوب و مطلوب اله است

بحال کودکی در آستانش

به شب‌ها خوانده‌ام ورد زبانش

مرا از روح او آمد مدد‌ها

دگر گفتا که شابورت بود جا

به وقت کودکی من هیجده سال

به مشهد بوده‌ام خوشوقت و خوشحال

دگر رفتم به نیشابور و تون هم

به آخر گشت شاپورم چو همدم

به شاپورم بدندی سالکان جمع

از ایشان داشتم اسرار‌ها سمع

عطار در این اشعار علاوه بر ستایش امام رضا (ع) و برجسته‌کردن جایگاه مشهد در خراسان، و بیان دلبستگی شخصی اش به حرم و سفر‌های زیارتی، اوج ارادت و ادب خود را نسبت به امام رضا (ع) به نمایش می‌گذارد.

پانوشت ها:

۱. عطار نیشابوری، مظهر العجایب، بخش ۴، در نعت و منقبت اولاد مرتضی (ع)

۲. همان

۳. اشاره به حدیث امام کاظم علیه السلام: من زار قبر ولدی علی کان له عند الله سبعین حجة مبرورة. قال: قلت: سبعین حجة؟ قال: نعم وسبعین الف حجة. قال: قلت سبعین الف حجة؟ قال: رُبّ حجة لا تقبل. من زاره وبات عنده لیلة کمن زار الله فی عرشه.»؛ کافی، ج ۴، ص ۵۸۵؛ تهذیب، ج ۶، ص ۸۵؛ بحارالانوار، ج ۱۰۱، ص ۴۳،

۴. عطار نیشابوری، مظهر، بخش ۱، در نعت سلطان سریر ارتضا/