رمضان در حرم مطهر رضوی؛ آیینی میان وقف، تاریخ و زندگی شهری
ماه رمضان که فرامیرسد، حرم مطهر رضوی حال و هوایی خاص پیدا میکند؛ از زمزمه قرآن در صحنها گرفته تا آیینهایی که قرنهاست تداوم یافتهاند. پشت این جلوههای معنوی، شبکهای از موقوفات، ساختارهای اداری و سنتهای تاریخی وجود دارد که کمتر درباره آنها گفته شده است.
برای بررسی این ابعاد، با دکتر ابوالفضل حسنآبادی، پژوهشگر بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، گفتوگو کردهایم.
دکتر حسنآبادی، رمضان در آستان قدس چه جایگاهی دارد و چه ویژگیهایی آن را از دیگر مناسبتها متمایز میکند؟
رمضان در آستان قدس تنها یک مناسبت عبادی نیست. وقتی صحبت از آستان قدس میکنیم، باید آن را بهعنوان یک نهاد در نظر بگیریم و حرم مطهر را بهعنوان فضای آیینی. فعالیتهای رمضانی را میتوان در دو بخش اصلی مشاهده کرد: موقوفات و مراسمهای آیینی. بخش قابلتوجهی از این فعالیتها ریشه در موقوفات دارد که اختصاصاً برای ماه رمضان تعیین شدهاند و صرف برگزاری مراسمهای مذهبی، اطعام روزهداران و برنامههای عبادی میشوند. هر موقوفه باتوجهبه درآمد سالانه، وسعت و کیفیت متفاوتی داشته است.
با این حساب، پشت سفرههای افطار حرم هم یک پیشینه حقوقی و تاریخی وجود دارد؟
دقیقاً. حتی درگذشته، مکانی جداگانه به نام «آش فقرا» وجود داشت که تنها مختص ماه رمضان نبود و برای نیازمندان غذا توزیع میکرد. این نشان میدهد که نهاد آستان قدس همواره نقش حمایتی و خیری داشته است و اقدامات رمضانی تنها ظاهر عبادی ندارند بلکه پیوندی با تاریخ وقف و سنتهای اجتماعی دارند.
یکی از جلوههای شاخص رمضان در حرم، قرآنخوانی است. این مراسم چه پیشینهای دارد؟
مراسم «قرآنخوانی مبارکه» از آیینهای دیرینه حرم است. مجموعه قرآنهای خطی آستان قدس از کمنظیرترین گنجینههای جهان اسلام محسوب میشوند. درگذشته، این نسخهها در ماه رمضان قرائت میشدند و اگر ایرادی در کتابت آنها وجود داشت، در همان جلسات اصلاح میشد؛ بنابراین این مراسم هم جنبه عبادی داشت و هم نوعی نظارت علمی بر صحت نسخهها محسوب میشد.
آیا این نسخهها صرفاً برای قرائت استفاده میشدند یا در وقفنامهها هم درباره آنها تصریح شده بود؟
در برخی وقفنامهها قید شده بود که قرآن باید بر سر مزار واقف قرائت شود. چنین مواردی به بیش از دو قرن پیش بازمیگردد. امروزه باتوجهبه ارزش بالای نسخ خطی و اهمیت حفظ آنها، بیشتر نقش حفاظتی و پژوهشی دارند تا استفاده عمومی برای قرائت.
سایر مراسم شاخص رمضان در حرم چه هستند و چه جایگاهی دارند؟
مراسم ولادت امام حسن (ع)، آیینهای شبهای قدر و بهویژه خطبهخوانی شب ۲۱ رمضان اهمیت ویژهای دارند. درگذشته، منصبی رسمی به نام «خطیب» در آستان وجود داشت که مسئول خواندن خطبهها در مناسبتهای مهم بود. این نشان میدهد مراسمهای رمضانی فقط سنتهای مردمی نبودند، بلکه جایگاه رسمی در ساختار اداری آستان داشتند و اسناد آن نیز موجود است.
فضای شبهای رمضان درگذشته چگونه بود و مردم چه تجربهای از آن داشتند؟
درحالیکه در ایام عادی شبها درهای حرم بسته میشد، در ماه رمضان درها تا سحر باز بود و مردم میتوانستند در دعا و نیایش شرکت کنند. رمضان ریتم متفاوتی به زندگی شهری میداد و مردم حضور فعالتری در مناسک دینی داشتند. این حضور، همراه با حرکت در شهر، ایجاد حس تعلق و تجربهای ویژه از زندگی شهری را برای مردم به همراه داشت.
سنتهایی مانند توپ سحر و افطار یا اعلام زمان با سوت کارخانهها چگونه اجرا میشدند؟
توپ سحر و افطار توسط نیروهای نظامی شلیک میشد و محل استقرار توپها در نقاط مختلف شهر بود تا صدای آن به مردم برسد. این همکاری میان ساختار مذهبی و نظامی، نشاندهنده هماهنگی برای تنظیم ریتم عبادی مردم بود. پس از پایان این سنت، مردم از طریق سوت کارخانهها یا اذان مساجد از زمان سحر و افطار مطلع میشدند. حتی در دورههای قدیمتر، افرادی در کوچهها حرکت میکردند و زمان افطار و سحر را اعلام میکردند.
نقاره نوازی در رمضان چه جایگاهی داشته است؟
نقاره نوازی از دوره تیموری در حرم برقرار بوده است و در ماه رمضان در سحر، افطار و هنگام غروب اجرا میشده است. این صداها، همراه با توپ و سوت کارخانهها، بخشی از حافظه صوتی و رمضانی شهر را شکل دادهاند و تجربهای منحصربهفرد از ماه رمضان برای مردم ایجاد کردهاند.
برای جمعبندی، ویژگی متمایز رمضان در حرم رضوی چیست؟
رمضان در حرم رضوی پیوندی است میان وقف، آیین عبادی، تاریخ و زندگی شهری؛ آیینی که هم در اسناد تاریخی ریشه دارد و هم در حافظه جمعی مردم مشهد جریان یافته است. این ماه برای مردم شهر تجربهای منحصربهفرد از همزیستی زندگی شهری و مناسک دینی فراهم میآورد و نشان میدهد که رمضان تنها یک مناسبت عبادی نیست بلکه بخشی از هویت فرهنگی و اجتماعی مشهد محسوب میشود
مطالب مرتبط
ارسال نظرات
- پربازدیدترین
- آخرین اخبار
پخش زنده
تلویزیون اینترنتی آستان نیوز
پویش ها
