علي، نفس نبي / امام رضا(ع) و مسئله امامت

«مَنْ کُنْتُ مَوْلاَهُ فَهَذَا عَلِیٌّ مَوْلاَهُ» عید غدیر؛ بزرگترین عید تاریخ و عظیم‌ترین واقعه بشریت و روز مخابره مهمترین خبر عالم و نبأ عظیم است که خداوند متعال هستی را، مبتنی بر آن خلق کرد.

به گزارش آستان نیوز، به مناسبت سالروز عید سعید غدیر خم، يادداشتي از دكتر حسين لطيفي مدیر گروه کلام اسلامی بنیاد پژوهش های اسلامی، در همانندي امیرمؤمنان علي (ع) و پيامبر اكرم (ص)، و اين كه او نفس پیامبر(ص) است از زبان گوهر بار امام علي بن موسي الرضا(ع) به رشته تحریر درآمده است که در ادامه حاصل آن را مرور می کنیم.
با مروري به اجمال به دو مناظره پيش رو براي آشنايي و آگاهي از نگاه امام رضا(ع) به واقعه باشکوه غدیر؛ كه نشانه و رمزی از تداوم خط نبوت و نقطه تلاقی آن با امامت و ولایت است و فضيلت و برتري امام علي (ع)، دست مايه اي در خور و اندوخته اي شايان را پيش مي نهد.
در مناظره اي كه میان امام رضا(ع) و علماي عراق و خراسان، كه در دربار مأمون صورت گرفت، در بخشي از اين مناظره علماي عراق و خراسان از امام علي بن موسي الرضا(ع) پرسيدند: آيا خدا در قرآن، برگزيدگان را مشخص كرده است؟ امام(ع) فرمود: گذشته از آياتي كه در باطن، مصداق برگزيدگان مي باشند در ظاهر نيز در دوازده مورد مشخص فرموده است. چنان كه خداوند تبارك و تعالي در آیه شريفه فرمود: «وَ أَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ»؛ و خويشان نزديكت را هشدار ده.

و در آيه شريفه تطهير، فرموده است: « إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذهِبَ عَنكُمُ الرِّجسَ أَهلَ البَيتِ وَيُطَهِّرَكُم تَطهيرًا»؛ خداوند فقط می‌خواهد پلیدی و گناه را از شما اهل بیت دور کند و کاملاً شما را پاک سازد. و آنگاه كه پاكان را از آفريدگان خويش متمايز ساخته و به پيامبرش در آيه شريفه مباهله فرمود: «فَمَنْ حَاجَّک فِیهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَ أَبْنَاءَکمْ وَ نِسَاءَنَا وَ نِسَاءَکمْ وَ أَنْفُسَنَا وَ أَنْفُسَکمْ ثُمَّ نَبْتَهِل فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللهِ عَلَى الْکاذِبِین»؛ پس هر كس با تو دربارۀ عيسى در مقام مجادله برآيد بعد از آن كه به احوال او آگاهى يافتى، بگو: بياييد ما و شما فرزندان و زنان و كسانى را كه به منزله خودمان هستند بخوانيم، سپس به مباهله برخيزيم (در حق يكديگر نفرين كنيم) تا دروغ‌گويان (و كافران) را به لعن و عذاب خدا گرفتار سازيم . در اين هنگام پيامبر (ص)، علي و فاطمه و حسن و حسين (عليهم السلام) را براي اين كار آورد و آنان را همپاي خويش قرار داد. امام رضا(ع) فرمود: آيا مي دانيد مقصود از آيه «أَنْفُسَنَا» چيست؟ علما گفتند: مقصود خود پيامبر(ص) است. امام(ع) فرمود: اشتباه مي كنيد، مقصود علي(ع) است و دليل آن نيز سخن پيامبر (ص) است كه فرمود: «لَیَنْتَهِیَنَّ بَنُو وَلِیعَةَ، اَوْ لاَبْعَثَنَّ اِلَیْهِمْ رَجُلا کَنَفْسِی»؛ باید بنووليعه (حاکمان سرزمین حضرموت) از این شیوه دست بردارند، در غیر این صورت مردی را به سوی آنان روانه می‌کنم که مانند خودم است. مقصودش علي(ع) است، اين شرفي است كه هيچ كس در آن بر علي(ع) سبقت نگرفت و براي احدي قرار داده نشده چون علي(ع) به منزله خود پيامبر(ص)، محسوب شده است.

در مناظره ای ديگر كه میان امام رضا(ع) و مأمون صورت گرفت، مأمون از امام(ع) پرسيد: چه چيزي بر خلافت جدّ شما، علي بن ابي طالب(ع) دلالت مي كند. امام رضا(ع) برای اثبات خلافت امام علی(ع) به کلمه ی «انفسنا» در آیه 61 سوره آل عمران استناد فرمود. مامون گفت: اگر كلمه «نِسَاءَنَا» نبود، حرف شما درست بود و بر علي صدق مي كرد. امام به ایراد مأمون پاسخ داد و فرمود: اگر كلمه «أَبْنَاءَنَا» نبود، اشكال شما وارد بود.
علّامه طباطبايى( رحمه الله عليه) در تفسیر قرآن خود، در توضيح اين حديث مى گوید: مراد امام عليه السلام از اين كه فرمود: «أَنْفُسَنَا»، اين است كه خداوند، خودِ على( عليه السلام) را همانند خودِ پيامبرش قرار داده است و مراد مأمون از جمله: «اگر كلمه زنان مان نبود»، اين است كه كلمه «نِسَاءَنَا» در آيه دليل آن است كه مراد از «أَنْفُسَنَا» مردان اند.
بنابراين، فضيلتى در آن براى امير مؤمنان نيست، و جمله امام (عليه السلام )كه: «اگر كلمه پسرانمان نبود»، معنايش اين است كه وجود «أَبْنَاءَنَا» در اين آيه، بر خلاف نظر مأمون دلالت دارد؛ زيرا اگر مراد از «أَنْفُسَنَا» مردان باشند، آوردن كلمه «پسرانمان» مورد نداشت. چرا كه كلمه «خودمان» در صورتى كه به معناى مردان باشد، شامل حسنين هم مى شود و ديگر ذكر «پسرانمان» لزومى نداشت.
مأمون اشکالی را مطرح کرده و خطاب به امام هشتم(ع) گفت: خداوند در این آیه واژه‌های «أَبناء» و «نساء» را (به صورت جمع) آورده که هرکدام شان دست کم باید شامل سه نفر باشد، ولی پیامبر تنها دو پسر و یک دخترش را همراه خود برده است. پس چرا احتمال نمی‌دهید که منظور خداوند از واژه «أنفسنا» (که آن نیز به صورت جمع است) نیزتنها خود پیامبر(ص) بوده (و شامل فرد دیگری نشود) که در این صورت، آیه مباهله نمی‌تواند، فضيلت امام علی(ع) را نشان دهد؟!
امام(ع) در پاسخ فرمود: اشکالی که مطرح کردید صحیح نیست؛ چرا که (خدا به پیامبرش فرمود تا به افرادی دستور دهد همراهش بیایند و دستور دهنده تنها به افرادی غیر از خودش می‌تواند دستور دهد؛ اما منطقی نیست که به خودش دستور دهد. و از آن‌جا که رسول خدا(ص) تنها امام علی(ع) را با خود همراه کرد، بنابراین، مشخص می‌شود که امام علی(ع) همان فردی است که مراد خدا در قرآن بوده و او را نفس حضرت پیامبر(ص) قلمداد کرده است. مأمون پاسخ خود را گرفت و ساکت شد. در اين دو مناظره و روايات ديگر كه از لسان مباركش صادر شده است ثابت می‌کند که علي(ع) نفس پیامبر(ص) است و هیچ تفاوتی با آن حضرت ندارد، تمام فضائل، مقامات و مناقبی را که رسول خدا دارد، امیرمؤمنان (ع) نیز دارد، جز نبوت که استنثناء شده است و این برترین فضیلت امیرمؤمنان (ع)، به شمار می‌رود.
دلیل اين سخن امام رضا(ع) آیه مباهله بود که به صراحت مى گوید: على(ع) جان پیامبر(ص) است و چون حقیقت انسان جان اوست، پس على باید در همه فضائل و کمالات با پیامبر(ص) یکسان باشد، مگر مقام نبوّت که على(ع) حائز آن نیست؛ امّا برترى پیامبر(ص) بر همه انسان ها امرى است که دلیل قاطع، آن را اثبات مى کند. آن گاه ايشان به حدیثى استشهاد مى کند که پيش از اين اشاره شد، پیامبر(ص) علي(ع) را نفس خويش خوانده است. بارها گفت پیامبر که علی جان من است / هم به جان علی و جان پیامبر صلوات.