سنت تفسیری و فقاهتی اسلام مبتنی بر نوعی زبان شناسی است

ویژه برنامه تلویزیونی «دارالعلم»، (مجله تخصصی تصویری علوم اسلامی)، از تولیدات مرکز ارتباطات و رسانه آستان قدس رضوی، شنبه شب، میزبان دکتر احمد پاکتچی، مدیر گروه علوم قرآن و حدیث دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و مدیر گروه نشانه شناسی هنر فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران بود.

به گزارش آستان نیوز این زبان‌شناس و قرآن پژوه، در سومین قسمت از برنامه «دارالعلم» که ساعت 21 هر شب، با اجرای محمد جواد استادی، به روی آنتن شبکه چهار سیما می‌رود، درباره علم زبان‌شناسی و جایگاه آن در علوم اسلامی سخن گفت.

تاریخچه ریشه‌دار علم زبان‌شناسی

دکتر پاکتچی در ابتدای بحث، درباره تعریف زبان‌شناسی و شاخه‌های آن گفت: همانند بسیاری از علومی که در طول تاریخ با آن‌ها مواجه هستیم، زبان‌شناسی به عنوان یک علم از این قاعده مستثنی نیست و می توان برای آن تاریخی بلند و ریشه‌دار را در طول قرن‌های گذشته متصور شد.
وی افزود: برخی از زبان‌شناسان مانند «روبینز» و «پیتر آ. ام. سورن» که آثاری را درباره این علم تالیف کرده‌اند، برای بررسی تاریخچه زبان شناسی، دست کم از افلاطون شروع می‌کنند و سپس به نظرات دانشمندان اسلامی در زمینه علم زبان‌شناسی می‌پردازند.
وی خاطر نشان کرد: در دنیای غرب، موج جدید زبان‌شناسی مطرح شده که از آن به زبان‌شناسی جدید یاد می شود؛ بدین معنا که زبان‌شناسی به عنوان یک علم عام، پدیده‌ای ریشه‌دار و دارای تاریخی بلند است که دانش زبان‌شناسی با یک نظم خاص و روش‌شناسی‌های متعدد می‌تواند به عنوان یک پدیده جدید تلقی شود.

پی‌ریزی علم زبان‌شناسی در سنت اسلامی

عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، در ادامه با اشاره به تاریخچه علم زبان‌شناسی در جهان اسلام اظهار داشت: دانشمندان اسلامی، مباحث زبان‌شناسی را ذیل عنوان‌های مختلف، مطرح کرده‌اند. در قرن‌های اولیه هجری، دانشمندانی چون «سیبویه»، «ابوحیان اندلسی»، «فارابی»، و «شیخ مفید»، بنیان‌های این علم را در سنت اسلامی پی‌ریزی کردند؛ به طور مثال «ابوحیان اندلسی»، به مقایسه تطبیقی علم زبان‌شناسی در زبان‌های فارسی، حبشی، ترکی و عربی پرداخته است. علاوه بر این‌ها در علوم دیگر اسلامی، رگه‌هایی با عیار بالا از زبان شناسی را ذیل عنوان «الفاظ»، که مقدمه‌ای بر علم منطق است، مشاهده می‌کنیم.
مدیر گروه علوم قرآن و حدیث دائره المعارف بزرگ اسلامی با رد این نظر که زبان‌شناسی، صرفا دانشی مدرن و غربی است، گفت: از نظر تاریخی ما در جهان اسلام، سهمی قابل توجه در به وجود آمدن علم زبان شناسی ایفا کردیم؛ پس دست‌مایه گران‌بهایی در اختیار ماست اما در عین حال زبان‌شناسی جدید، راه‌ها و روش‌هایی را بررسی کرده و باید در کنار مباحث ارزشمند زبان شناسی سنتی، از علوم و دستاوردهای زبان‌شناسی جدید نیز در این عرصه بهره گرفت.

کاربرد زبان‌شناسی در فهم گفتمان دینی

یکی از محورهای کلیدی این گفت و گو، کاربرد زبان‌شناسی در فهم متون وحیانی؛ مانند قرآن بود که استاد پاکتچی با نگاهی به سنت تفسیری شیعه به تشریح آن پرداخت. وی با تاکید بر اینکه یکی از اصلی‌ترین چالش‌های ما در علوم اسلامی، مواجه بودن کاربرد زبان شناسی در مطالعات دینی است خاطر نشان کرد: سنت تفسیری و فقاهتی ما از ابتدای شکل‌گیری در قرون نخستین اسلامی تا به امروز، همیشه مبتنی بر نوعی زبان شناسی بوده است، حداقل ما با بدعتی در این زمینه مواجه نیستیم. فقها همواره قول لغوی را در فهم واژگان معتبر می‌دانستند که خود نشانه‌ای از رویکرد زبان‌شناختی در استنباط دینی است، این مطلب اختصاص به فقه هم ندارد مفسرین هم بدین شیوه عمل کرده‌اند.
دکتر پاکتچی با اشاره به اینکه به جز قرآن، در «سنت» نیز زبان شناسی کاربرد داشته است، افزود: زبان‌شناسی در آموز‌ه‌های اهل بیت(ع) وجود دارد؛ علما در طول تاریخ اعم از فقیه و مفسر، از مذاهب مختلف، همواره قول لغوی و نحوی را به عنوان قول معتبر و مرجع تلقی می‌کردند و امروز از قول لغوی و نحوی، تعبیر به زبان‌شناسی می‌شود که می‌تواند از آواشناسی شروع شود و تا علم نحو، شاخه‌های مختلف بلاغت و ... را در بر گیرد.

ظرفیت‌های متنوع علم زبان‌شناسی

مدیر گروه نشانه‌شناسی هنر فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی، ظرفیت‌های زبان‌شناسی را بسیار گسترده و این علم را دارای شاخه‌های متعدد دانست و تصریح کرد: ابزارهای نوین زبان‌شناسی مانند نظریه کنش‌های گفتاری و مدل‌های نقش‌های شش‌گانه زبانی، می‌توانند در استنباط فقهی و فهم گفتمان دینی کاربرد داشته باشند.
بخش دیگری از این گفت‌وگوی تلویزیونی، به تحلیل گفتمان و روایت‌شناسی اختصاص داشت. دکتر پاکتچی با تأکید بر ظرفیت این رویکردها در تحلیل متون دینی یادآور شد: روایت‌شناسی علمی است که به زبان‌شناسی و علوم ادبی نزدیک است. در قرآن‌پژوهی، حتی آیات مربوط به قیامت یا اصول عقاید را می‌توان با الگوهای روایت‌شناختی بررسی کرد.
دکتر پاکتچی، در بخش پایانی سخنان خود، به بررسی آسیب‌های ورود به روش‌های جدید در حوزه‌های دینی پرداخت و استفاده نادرست از نظریه‌ها بدون توجه به مبانی فلسفی آن‌ها و اعتماد بیش ‌از حد به روش‌های علمی را دو خطر اصلی در حوزه روش‌های جدید زبان شناسی دین معرفی کرد. عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی افزود: باید روش‌های زبان‌شناختی با آگاهی از ظرفیت‌ها و محدودیت‌هایشان به کار روند.
وی با تاکید بر پیوند علوم انسانی و اسلامی گفت: در حوزه علوم انسانی باید علومی همچون زبان‌شناسی، روایت‌شناسی و نشانه شناسی، درحوزه مطالعات اسلامی معرفی شوند.
یادآوری می‌شود ویژه برنامه تلویزیونی «دارالعلم» به همت مرکز ارتباطات و رسانه آستان قدس رضوی و با هدف ترویج فرهنگ و معارف دینی، در 20 قسمت تهیه شده و هر شب(شنبه تا چهارشنبه، ساعت 21)، در شبکه 4 سیما، میزبان یکی از چهره‌های نامدار دینی و فرهنگی کشور است.
شایان ذکر است در قسمت‌های بعدی این مجله تلویزیونی، دانشورانی برجسته همچون آیت الله محمد جواد فاضل لنکرانی، آیت‌الله ابوالقاسم علیدوست، حجت الاسلام حمید پارسانیا، دکتر احد فرامرز قراملکی و... به ارائه دیدگاه‌های خود پیرامون مباحث گوناگون علوم اسلامی خواهند پرداخت.