رونمایی از مرقع مناجات‌نامه خواجه عبدالله انصاری دوره قاجار در کتابخانه رضوی

به گزارش آستان‌نیوز، این مراسم، ۳۰ دی‌ماه ۱۴۰۴، با عنوان «نگاهی به خوشنویسی نستعلیق در عصر ناصری براساس مرقع مناجات‌نامه خواجه‌عبدالله انصاری در کتابخانه آستان قدس رضوی»، با حضور جمعی از مدیران، کارشناسان و پژوهشگران سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد این آستان مقدس و همچنین علاقه‌مندان، در تالار «اندیشه» کتابخانه مرکزی حرم مطهر حضرت رضا (ع)، اجرا شد.

طبق بررسی‌های انجام شده، ۱۱۱ نسخه خطی از آثار خواجه عبدالله انصاری، عارف نامی قرن چهارم و پنجم هجری قمری، در کتابخانه آستان قدس رضوی، نگهداری می‌شود که قدیمی‌ترین آن‌ها، کتاب مناجات‌نامه وی است.

این اثر ارزشمند در سال ۹۹۹ هجری قمری، کتابت شده است. همچنین در این کتابخانه، ۴۹ نسخه خطی نیز از مناجات‌نامه خواجه‌ عبدالله انصاری نیز قابل‌بررسی است.

همچنین ۲۱۴ مرقع به زبان‌های فارسی و عربی در کتابخانه آستان قدس رضوی وجود دارد که مرقع مناجات‌نامه حاضر، از جمله این آثار نفیس به شمار می‌آید.

این مرقع، دربردارنده پند و اندرز و مناجات‌های خواجه عبدالله انصاری، در قالب نثری مسجع و آهنگین است که توسط محمدحسین شیرازی معروف به «کاتب سلطان»؛ خوشنویس دربار ناصرالدین‌شاه قاجار، به‌خط نستعلیق ممتاز، در سال ۱۳۰۵ هجری قمری کتابت شده است.

این اثر نفیس به همت مؤسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی و کتابخانه این آستان مقدس، به‌صورت نسخه‌برگردان(فاکسی‌میله)، در ۴۴ صفحه در قطع رحلی، بازنشر شده است.

مرقع‌سازی؛ پدیده‌ای مهم در تاریخ هنر

مهدی صحراگرد، عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد در این مراسم با اشاره به اینکه مرقع در قرن نهم هجری قمری در فرهنگ ایران پدیدآمده است، اظهار کرد: در واقع، مرقع‌سازی در تاریخ هنر، پدیده‌ای مهم و یک نقطه عطف به شمار می‌آید.

وی ادامه داد: این پدیده نشان‌دهنده تغییر رویکرد جامعه هنری ایران و اسلام به پدیده خوشنویسی، تذهیب و نگارگری به‌عنوان هنرهایی است که در عرصه کتاب‌سازی و نسخه‌پردازی، مورد استفاده قرار می‌گیرد.

صحراگرد با ذکر برخی از پژوهش‌های محققان خارجی در حوزه مرقعات، گفت: دو نوع مرقع از نظر ماهیت آثاری که در آن نگهداری می‌شود، وجود دارد. در شیوه سنتی مرقع، قطعات هنرمندان مختلف از جمله استادان صاحب‌نام قدیم، گردآوری شده است.

وی با اشاره به اینکه این آثار دارای اندازه و شکل‌های مختلف بوده و در قالب مشخصی حاشیه‌سازی می‌شده است، افزود: مرقع گلشن، مجموعه آثار خوشنویسی هنرمندان دوره تیموری و اوائل دوره صفویه، از نمونه‌های درخشان این نوع مرقع، محسوب می‌شود.

این سخنران سه‌شنبه فرهنگی همچنین بیان کرد: نوع دیگر مرقع شامل متن واحدی است که تمام آن توسط یک هنرمند تهیه شده است؛ به‌طور مثال، این مرقع مناجات‌نامه خواجه‌عبدالله انصاری و اربعین جامی از سلطان علی مشهدی، از جمله این آثار به شمار می‌آید.

از پیدایش تا تحول خط نستعلیق

صحراگرد در ادامه این مراسم گفت: دوره پیدایش خط نستعلیق به نیمه دوم قرن هشتم هجری قمری برمی‌گردد و کاتبان و نسخه‌پردازان فارس با مرکزیت شیراز، آغازگر خط نستعلیق بودند.

وی افزود: خط نستعلیق، همچون خط تعلیق، سریع و نظیر خط نسخ، واضح نوشته می‌شود. به عبارتی از این تلفیق، خط نستعلیق بوجود آمده است. در اواخر قرن هشتم قمری، قواعد این خط وضع شده و از آن به‌عنوان خط مخصوص کتابت فارسی، استفاده شده است.

این استاد دانشگاه درباره مسیر تحول خط نستعلیق نیز بیان کرد: این خط تا زمان فوت میرعماد یا حتی دوره علیرضا عباسی، از خوشنویسان برجسته، مسیر روبه‌رشد یکنواختی دارد. خط نستعلیق در قرن ۹ هجری قمری تکامل می‌یابد و سبک‌های هرات و تبریز، به وجود می‌آید.

وی ادامه داد: پس از فوت میرعماد تا اواسط دوره قاجار، مسیر تقریباً تکراری برای خط نستعلیق وجود دارد و خوشنویسان این دوره، مقلدان میرعماد هستند و تحول خاص هنری در این خط ایجاد نمی‌شود. از اواسط قرن ۱۳ قمری، وجه خاص دوره قاجار در خط نستعلیق ظهور پیدا می‌کند.

سخنران مراسم تصریح کرد: نستعلیق در دوره ناصرالدین‌شاه قاجار به دوره اوج خود در تاریخ خوشنویسی اسلامی می‌رسد و پس از آن به دلایل مختلف همچون ظهور صنعت چاپ، از نظر تعداد هنرمندان درجه یک و نیز به جهت کاربرد و شیوه کتابت، دچار فرود می‌شود.

وی گفت: البته در دوره ناصرالدین‌شاه و همزمان با رواج چاپ، خط نستعلیق رشد کرده است که این امر به دلیل حمایت‌های وی از هنر به‌ویژه خوشنویسی بوده است.

این عضو هیئت‌علمی دانشگاه همچنین، بیان کرد: محمدحسین شیرازی، خوشنویسی است که از شیراز به تهران رفته و توانسته به کتابت خانه دربار، راه پیدا کند. این هنرمند نیز در سال ۱۲۷۹ هجری قمری، لقب کاتب سلطان را دریافت کرده است.

وی با تأکید بر اینکه بر طبق نظر دکتر مهدی بیانی، محمدحسین شیرازی، یکی از ۱۰ کاتب برجسته تاریخ خط نستعلیق بوده است، خاطرنشان کرد: این خوشنویس باوجودآنکه هنرمند مهمی بوده، اما شهرت چندانی در حد هنرمندان دوره قاجار ندارد و عمده آثارش در کتابخانه کاخ گلستان، محبوس مانده است.