امام سجاد (ع)؛ هدایتگر مقاومت

امام سجاد (ع) در واقعۀ کربلا حضور داشتند؛ ولی به علت بیماری، قادر به شرکت در جنگ، نبودند.

پس از شهادت امام حسین (ع)، امام سجاد (ع) را همراه اسیران کربلا به کوفه و سپس به شام بردند. خطبۀ امام سجاد (ع) در شام باعث آگاهی مردم از جایگاه اهل‌بیت (ع) شد.

در دوره امامت امام سجاد (ع) جامعۀ مسلمانان شکست‌خورده و متلاشی شده بود. ننگ کشتن امام معصوم حضرت سیدالشهدا (ع) تبعات پس از آن برای مسلمانان، مردم را از انجام هرگونه حرکت اجتماعی و سیاسی ناتوان کرده و رفتار حاکمان ستمگر و بی‌دین، نتیجه‌ای جز بیگانگی مردم از اسلام ناب نداشت.

در این شرایط امام سجاد (ع) می‌باید چاره‌ای می‌یافتند، تا بدون خطر ازدست‌رفتن جان خود و شیعیانشان اصول، عقاید و باور‌های حقیقی اسلام را زنده نگه دارند و امید ایستادگی، استقامت و مقاومت را، دوباره در جامعۀ دل‌مرده، تزریق کنند.

امام زین‌العابدین (ع)، الگویی بی‌همتا در عقلانیت و استقامت و مقاومت معنوی بود و باوجود چالش‌ها و محدودیت‌های زمانه، با درایت و هوشمندی بی‌نظیر و درک عمیق به همراه انتخاب روشی خاص برای مبارزه، باعث شد که ایشان همچنان بتوانند به‌عنوان الگویی بی‌بدیل در سه حوزه معنویت، عقلانیت، مقاومت و استقامت مطرح باشند.

امام سجاد (ع) ثابت کرد که مبارزه تنها در میدان جنگ خلاصه نمی‌شود و مقاومت می‌تواند در قالبی ظریف‌تر، عمیق‌تر و درعین‌حال، تأثیرگذارتر ادامه یابد.

یکی از شاهکار‌های امام سجاد (ع)، طراحی و اجرای نوعی مقاومت نرم؛ اما عمیق و ماندگار بود. او با بهره‌گیری از ابزارهایی، چون دعا، مناجات، اشک، گریه، خطابه و تربیت نسل مؤمن، مبارزه‌ای بی‌صدا ولی ریشه‌دار را علیه نظام فکری و سیاسی اموی پایه‌ریزی کرد.

جهاد تبیین و ادامه تبلیغ حق یکی دیگر از درخشان‌ترین درس‌های مقاومت از مکتب امام سجاد (ع) در سخت‌ترین شرایط است. ایشان پس از واقعه کربلا، درحالی‌که هنوز آثار زخم و اسارت بر او سنگینی می‌کرد، در مجلس یزید در شام خطبه‌ای ایراد کرد که می‌توان آن را یکی از بارزترین نمود‌های استقامت و مقاومت عالمانه و روشنگرانه دانست.

در این خطابه، امام سجاد (ع) نه‌تنها حقانیت خود و خاندان پیامبر اکرم (ص) را به اثبات رساند، بلکه چنان هیمنه‌ای در مجلس یزید ایجاد کرد که تریبون سخنران حکومتی را که به‌منظور تحقیر و تحریف هویت اهل‌بیت (ع) برپا شده بود، تبدیل به معرفی اهل‌بیت (ع)، شناسنامه نبوی و بیان فضایل خود کرد.

این اقدام، یک پیروزی تبیینی، تبلیغی و رسانه‌ای کم‌نظیر در تاریخ بود که در نهایت، یزید را ناچار ساخت تا اسرای کربلا را آزاد سازد.

از دیگر ویژگی‌های برجسته امام سجاد (ع)، ابداع و پیاده‌سازی سبک خاصی از مقاومت و استقامت بود که منطبق بر عقلانیت و معنویت بود.

امام زین‌العابدین (ع) با درک صحیح از فضای خفقان‌آور حاکم، به‌جای رویارویی مستقیم نظامی که در آن زمان امکان‌پذیر نبود و ثمره‌ای نداشت، روش‌هایی هوشمندانه برای انتقال معارف اسلامی، تربیت انسان مؤمن و مقابله با فساد فکری حاکم برگزیدند که به‌ظاهر غیرسیاسی بودند، اما در باطن، عمیق‌ترین تأثیرات فرهنگی، اعتقادی و اجتماعی را بر جای گذاشتند امام با این روش‌های ابتکاری و قدرتمند، تهدید‌های سنگین زمانه را به فرصت‌هایی بی‌نظیر تبدیل کردند. یکی از این روش‌ها، روشی است که در قالب دعا‌های پرمعنا و ژرف در صحیفه سجادیه ظهور یافت.

صحیفه سجادیه که به زبور آل محمد (ص) شهرت یافته است، نه‌تنها مجموعه‌ای از نیایش‌ها و مناجات‌ها با خداوند است، بلکه سرشار از مضامین عمیق اعتقادی، اخلاقی، سیاسی، اجتماعی و دانشگاهی سیار بود که تحت کنترل ظالمان قرار نمی‌گرفت.

امام سجاد (ع) با بیان این دعاها، در واقع به آموزش معارف بلند اسلامی، تبیین جایگاه امامت، افشای فساد حکام جائر و تربیت نسلی مؤمن و انقلابی می‌پرداختند. این دعا‌ها به طور غیرمستقیم، به تبلیغ دین و آموزش معارف اسلامی در زمانی که امکان تبلیغ آشکار وجود نداشت، کمک شایانی کرد.

امام سجاد (ع) از این دعا‌ها نه‌تنها به‌عنوان رازونیاز باخدا، بلکه به‌عنوان بیانیه‌های معنوی اجتماعی بهره می‌بردند.

قرائت و آموزش دعا‌های ناب صحیفه سجادیه که دریایی از معارف توحیدی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی بود پاسخی است به تهدید تبلیغ دین. در شرایطی که تبلیغ علنی معارف اسلام ناب محمدی (ص) با خطر جانی مواجه بود، امام با زبان دعا و مناجات، عمیق‌ترین مفاهیم دینی را به مردم آموختند و به احیای روحیه معنوی جامعه‌ای که پس از عاشورا دچار یأس و انفعال شده بود پرداختند. دعا‌های صحیفه با ارتباط‌دادن انسان به خداوند، روح امید، توکل و حرکت را در دل‌ها زنده نگه می‌داشت.

حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر صادق گلزاده - رئیس مجمع نمایندگان طلاب و فضلای خراسان