انتظار یعنی حرکت، نه نشستن؛ مؤمن منتظر همیشه در تکاپوست

حجت‌الاسلام مهدی علیزاده، پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، در گفت‌و‌گو با خبرنگار آستان نیوز ضمن اشاره به برداشت‌های نادرست از مفهوم انتظار، تأکید کرد: انتظار در نگاه دینی، نه‌تنها به معنای انفعال و دست روی دست گذاشتن نیست، بلکه نوعی آمادگی فعال، مستمر و مسئولانه در زیست فردی و اجتماعی انسان مؤمن، است.

وی با طرح یک مثال ساده، اما معنادار، به تصحیح این سوءبرداشت پرداخت و گفت: اگر منتظر آمدن یک مهمان عزیز باشیم، آیا فقط می‌نشینیم تا او برسد؟ یا از قبل خانه را آماده می‌کنیم، خودمان را مهیا می‌کنیم و در تکاپو هستیم؟ انتظارِ واقعی دقیقاً همین است؛ مهیاشدن، نه نشستن.

انتظار؛ از خانه شروع می‌شود، نه از شعار

این پژوهشگر با تأکید بر اینکه انتظار باید در رفتار روزمره انسان دیده شود، افزود: انتظار یعنی ما در زیست فردی و اجتماعی‌مان به شکلی زندگی کنیم که امام‌زمان (عج) از ما انتظار دارد. این اصلاح، از خانواده آغاز می‌شود؛ از نوع رفتار ما با نزدیک‌ترین افراد، از مسئولیت‌پذیری، از کمک‌کردن و از ساختن خود.

وقتی انتظار در رفتار دیده نمی‌شود

وی در پاسخ خبرنگار ما مبنی بر این‌که چرا باوجود پررنگ‌شدن گفتمان انتظار در برخی دوره‌ها، این باور الزاماً به کنش اجتماعی و اخلاق جمعی منجر نمی‌شود، پاسخ داد: هر حقیقتی دچار آفت می‌شود. همان‌طور که ممکن است کسی مسلمانِ شناسنامه‌ای باشد نه مسلمانِ واقعی، انتظار هم اگر در رفتار تجلی پیدا نکند، انتظار حقیقی نیست.

وی ادامه داد: فاصله افتادن میان باور و عمل، دلایل متعددی دارد؛ از حبّ دنیا و غفلت گرفته تا عادت‌هایی که در وجود انسان نهادینه شده‌اند. این عوامل، میان انتظارِ ذهنی و رفتارِ عینی شکاف ایجاد می‌کنند.

ایمان بدون عمل، ناتمام است

این پژوهشگر بنیاد با اشاره به پیوند ایمان و عمل در آیات قرآن، خاطرنشان کرد: در متون دینی، ایمان و عمل صالح همیشه کنار هم آمده‌اند. مسلمان شدن با گفتن شهادتین محقق می‌شود، اما آن بخش دشوارتر، عمل به لوازم ایمان است. خیلی وقت‌ها ما می‌دانیم کاری غلط است، اما انجامش می‌دهیم؛ این یعنی ایمان آمده، اما عمل هنوز نهادینه نشده است.

وی با تأکید بر دشواری مسیر عمل‌گرایی افزود: عمل‌کردن به ارزش‌های دینی و انسانی، ساده نیست. نیاز به جهاد نفس دارد، نیازمند تربیت، مراقبت و تلاش مداوم است.انسان موجودی متعارض است؛ هم راحت‌طلب است، هم خودخواهی دارد، هم خواسته‌های متضاد در وجودش فعال‌اند.

چندگانگی رفتاری؛ شکاف اطاعت

در بخش دیگری از این گفت‌و‌گو، با اشاره به توصیه صریح قرآن کریم مبنی بر «اطیعوا الله و اطیعوا الرسول»، این پرسش مطرح شد که چرا در جامعه دینی، گاهی با نوعی چندگانگی رفتاری و اخلاقی مواجه می‌شویم؟

حجت‌الاسلام علیزاده با تأمل در این مسئله گفت: وقتی اطاعت، گزینشی می‌شود و انسان برخی فرامین را می‌پذیرد و برخی را کنار می‌گذارد، طبیعی است که چندگانگی در رفتار فردی و اجتماعی شکل بگیرد. اینجاست که دین‌داری ظاهری ممکن است بااخلاق اجتماعی، ناسازگار شود.

از اصلاح فرد تا اصلاح جامعه

حجت‌الاسلام علیزاده با تأکید بر اینکه انتظارِ اجتماعی بدون اصلاح درونی افراد شکل نمی‌گیرد، خاطرنشان کرد: جامعه منتظر، حاصل‌جمع افراد منتظر است. نمی‌شود از جامعه انتظار اخلاق، تحمل و عدالت داشت، درحالی‌که فرد در زیست روزمره خود تمرینی برای این ارزش‌ها ندارد. به تعبیر دیگر، انتظار اگر در ساحت فردی متوقف بماند، به اجتماع سرایت نمی‌کند و اگر در اجتماع مطالبه شود بدون آنکه در فرد نهادینه شده باشد، به تناقض و چندگانگی می‌انجامد.

وی افزود: بسیاری از تعارض‌هایی که امروز در رفتار‌های دینی مشاهده می‌شود، ریشه در همین گسست دارد؛ گسست میان باور ذهنی و تربیت عملی. انتظار، پیش از آنکه یک شعار جمعی باشد، یک سبک از زندگی است؛ سبکی که باید در تصمیم‌ها، روابط، اولویت‌ها و حتی واکنش‌های روزمره انسان دیده شود.

فرج و اصلاح فکر‌ها

این پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی با اشاره به روایات مربوط به عصر ظهور تصریح کرد: در زمان فرج، کار اصلی امام‌زمان (عج) اصلاح فکرهاست. تمدن از تغییر فکر آغاز می‌شود؛ وقتی فکر اصلاح شد، رفتار تغییر می‌کند، سپس فرهنگ شکل می‌گیرد و در نهایت تمدن ساخته می‌شود؛ بنابراین انتظارِ حقیقی، ناظر به یک فرایند عمیق فکری و تربیتی است، نه صرفاً تغییرات ظاهری یا هیجانی.