بررسی مفهوم سیره در احادیث شیعه با رویکردی نوین مفهومی

به گزارش آستان نیوز، نشست علمی «مفهوم‌شناسی سیره در احادیث شیعه بر اساس مدل شباهت خانوادگی» صبح پنجشنبه ۲۳ بهمن ۱۴۰۴ در سالن شیخ طوسی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی برگزار شد.
در این نشست، حجت‌الاسلام مهدی مردانی به‌عنوان ارائه‌کننده، به تبیین چارچوب نظری و روشی پژوهش خودپرداخت. دبیری علمی جلسه را دکتر حسین لطیفی، مدیرگروه کلام و فلسفه اسلامی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی بر عهده داشت و نقد علمی اثر توسط دکتر مهدی مجتهدی، عضو هیئت‌علمی دانشگاه فردوسی مشهد و دکتر محمود ملکی، عضو هیئت‌علمی پژوهشکده علوم اسلامی، انجام شد.

تأکید بر عبور از بحران مفاهیم

حجت‌الاسلام مردانی در ابتدای سخنان خود با اشاره به‌ضرورت مفهوم‌شناسی اصطلاحات دینی در دوره معاصر گفت: گسترش دامنه مفاهیم در علوم اسلامی موجب شده است که در برخی موارد با نوعی «بحران مفهومی» مواجه شویم؛ به‌گونه‌ای که واژگانی همچون «سیره» به کار می‌روند؛ اما تعریف دقیق و روش‌مند آنها روشن نیست.
وی با بیان اینکه این پژوهش بر سه مؤلفه «منبع»، «روش» و «قلمرو» استوار است، تصریح کرد: منبع تحقیق صرفاً احادیث شیعه بوده و حدود ۸۰ روایت حاوی واژه «سیره» استخراج و تحلیل شده است. در این تحلیل، به‌جای تعریف منطقی جامع‌ومانع، از الگوی شباهت خانوادگی بهره گرفته شده و ویژگی‌های پرتکرار در کاربرد این واژه شناسایی شده است.
به گفته وی، چهار ویژگی اصلی سیره در احادیث شیعه شامل فعل بودن، اجتماعی بودن، روشمند بودن و استمرار داشتن است.

تأکید بر نظریه معنا و مسئله نقل به معنا

در ادامه، دکتر مهدی مجتهدی، عضو هیئت‌علمی دانشگاه فردوسی مشهد، ضمن تقدیر از ورود پژوهشگر به این عرصه، این پژوهش را گامی ارزشمند در مطالعات سیره‌پژوهی دانست.
وی با اشاره به بهره‌گیری از نظریه «شباهت خانوادگی» پیشنهاد کرد که در تکمیل مباحث نظری، به نظریه تصویری معنا نیز توجه شود تا دستگاه مفهومی پژوهش از انسجام بیشتری برخوردار شود. مجتهدی همچنین مسئله «نقل به معنا» را یکی از چالش‌های مهم این حوزه دانست و اظهار کرد: در برخی روایات، واژه «سیره» توسط راوی به سنت تبدیل شده که احتمال وقوع نقل به معنا را تقویت می‌کند. این مسئله می‌تواند نشان‌دهنده نوعی جانشینی مفهومی میان این دو واژه در فهم راویان باشد.
وی با تأکید بر اینکه نقل به معنا در سطح راویان رخ می‌دهد، افزود: در این صورت، تحلیل فهم راویان از مفاهیم اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند و باید به‌صورت مستقل موردتوجه قرار گیرد؛ زیرا این امر در انتساب دقیق معنا به سخن معصوم اثرگذار است.

ضرورت نگاه تاریخی و دقت روشی

همچنین دکتر محمود ملکی، عضو هیئت‌علمی پژوهشکده علوم اسلامی، با رویکردی تاریخی به موضوع، بر ضرورت بررسی سیر تحول مفهومی واژه «سیره» در قرون نخستین تأکید کرد و گفت: پژوهش‌های مفهومی، به‌ویژه در حوزه تاریخ، نیازمند توجه به تحول کاربرد واژه‌ها در بستر‌های زمانی مختلف است.
وی پیشنهاد داد منابع لغوی متقدم زبان عربی در کنار تحلیل حدیثی مورداستفاده قرار گیرد تا ابعاد تحول معنایی، روشن‌تر شود.
ملکی همچنین درباره اطلاق عنوان «روش» بر جست‌وجوی واژگانی، ملاحظاتی را مطرح کرد و خواستار دقت در به‌کارگیری اصطلاحات روشی شد. وی افزود: استفاده از مثال‌های عینی و متناسب با فضای پژوهش، به‌ویژه در تبیین نظریه‌های فلسفه زبان، می‌تواند به فهم بهتر مخاطب کمک کند.
از دیگر نکات مورد اشاره وی، توجه به نسبت تاریخی دو گفتمان شیعه و اهل‌سنت در کاربرد دو واژه «سیره» و «سنت» بود؛ چالشی که به گفته او، سابقه‌ای کهن در تاریخ اندیشه اسلامی دارد و می‌تواند در تکمیل این پژوهش نقش‌آفرین باشد.
در پایان این نشست، حجت‌الاسلام مردانی به نقد‌ها و پرسش‌های مطرح‌شده پاسخ داد و جلسه با گفت‌وگوی علمی میان حاضران، به کار خود پایان داد.