رونمایی از قرآن نفیس دوره صفوی در کتابخانه حرم رضوی

به گزارش آستان‌نیوز، این مراسم، ۲۸ بهمن‌ماه ۱۴۰۴، با عنوان «میراث مصحف‌نگاران شیراز عصر صفوی» و با محوریت معرفی کتابت عبدالقادر حسینی در گنجینه قرآنی رضوی، با حضور جمعی از مدیران، کارشناسان و محققان سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی و دیگر پژوهشگران علاقه‌مند، در تالار «اندیشه» کتابخانه مرکزی حرم مطهر حضرت رضا (ع)، اجرا شد.

عبدالقادر حسینی، از جمله هنرمندان سادات حسینی در شهر شیراز است که آثارش در مجموعه‌های بزرگ نسخ خطی جهان نگهداری می‌شود. در این میان، چهار مصحف نفیس به شماره‌های ۱۰۶، ۱۱۲، ۱۱۳ و ۲۹۱ به خط این هنرمند، در کتابخانه و موزه آستان قدس رضوی وجود دارد.

معرفی قرآن منسوب به دستخط عبدالقادر حسینی

وحید توسلی، کارشناس پژوهش نسخ خطی آستان قدس رضوی درباره اثری که در این مراسم رونمایی شد، بیان کرد: این قرآن که به شماره ۱۰۴ در مرکز نسخ خطی کتابخانه مرکزی این آستان مقدس نگهداری می‌شود، در قرن دهم هجری قمری و دوره صفویه، به خط‌های نسخ و ثلث کتابت شده است. نام کاتب آن مشخص نیست؛ اما بررسی‌ها نشان می‌دهد که دستخط آن منسوب به عبدالقادر حسینی است.

وی با اشاره به اینکه این قرآن در قطع بزرگ به ابعاد ۵/۵۷ در ۳۸ سانتی‌متر کتابت شده است، افزود: این اثر نفیس در سال ۱۲۶۳ هجری قمری توسط حاکم دارالسلطنه کابل، وقف حرم مطهر رضوی شده است.

توسلی با اشاره به اینکه جلد اثر در بیرون ضربی و در داخل سوخت معرق بسیار نفیسی است، درباره آرایه‌های هنری آن نیز بیان کرد: تزییناتی همچون دو شمسه در ابتدای اثر، دو لوح مذهب در میانه سوره فاتحه، یک سرلوح در ابتدای سوره بقره و لوح‌های مذهب برای دعای ختم قرآن و فال‌نامه، در این مصحف به چشم می‌خورد.

شیراز؛ کانون فرهنگ و هنر

این کارشناس پژوهش نسخ خطی هم‌چنین در این مراسم، گفت: شهر شیراز، از دیرباز یکی از درخشان‌ترین کانون‌های فرهنگ و هنر ایران زمین بود؛ شهری که در پیوندی ژرف میان سنت‌های کهن ایرانی، تعالیم اسلامی و ذوق لطیف مردمان خود، به مثابه مهد پرورش مکاتب ممتاز هنری، شکوفا شد.

وی با اشاره به گسترش تمدن اسلامی و رونق علمی و فرهنگی این شهر در دوران صفاریان و آل بویه، افزود: همچنین در این دوران با شکوفایی مراکز علوم دینی و ادبی، شیراز به یکی از مهم‌ترین مراکز کتابت، تذهیب و کتاب‌آرایی تبدیل شد که در آن، کارگاه‌های نسخه‌پردازی با حضور هنرمندان برجسته نیز تأسیس شد. به‌این‌ترتیب، بستر شکل‌گیری ویژگی‌های متمایز تذهیب این مکتب هنری فراهم شد.

توسلی در ادامه به تأسیس کتابخانه‌ای بزرگ در شیراز در دوره آل‌بویه و فعالیت هنرمندان بزرگی هم‌چون ابن‌مقله و علی‌بن‌هلال مشهور به ابن‌بواب در این شهر اشاره و تصریح کرد: این هنرمندان همراه با شاگردان شیرازی خود، در وضع و گسترش قوانین کتابت خطوط شش‌گانه (خطوط سته) نقشی اساسی و تعیین کننده داشتند.

وی هم‌چنین مطالبی با محوریت نقش اتابکان، نقش دوره آل جلایر و نقش دوره‌های آل اینجو و مظفر در مکتب شیراز، بیان کرد.

دوره رونق کانون وراقان

توسلی با محوریت ویژگی مکاتب هنری شیراز دوره تیموری نیز گفت: انتقال هنرمندان و آثار میان دربار هرات، سمرقند و شیراز، موجب غنی‌سازی متقابل میان مکاتب هنری مختلف در این دوره شده بود.

وی افزود: انتقال سریع دستاورد‌های کاتبان، مذهبان، صحافان و سایر هنرمندان کتاب‌ساز میان مراکز گوناگون ایرانی، از ویژگی‌های برجسته این عصر به شمار می‌آید.

وی در ادامه ذکر تاریخچه کتاب‌آرایی مکتب شیراز، بیان کرد: دوره رونق کانون‌های دیوانی در حکومت شاه اسماعیل و شاه‌طهماسب تا سال ۹۶۲ هجری قمری، بود. آثار این مقطع زمانی نیز متأثر از مکتب ترکمان و پشتیبانی‌های سلطان یعقوب آق‌قویونلو (عموی شاه اسماعیل) و مکتب هرات عصر حسین بایقرا، بود.

این کارشناس پژوهش درباره ویژگی‌های مکتب شیراز در دوره صفوی نیز بیان کرد: با تغییر بینش مذهبی شاه‌طهماسب که تا انتهای دوره صفوی ادامه پیدا کرد، تولیدات هنری با مضامین مذهبی و فرهنگ شیعی گسترش یافت. در این میان، با گسترش حمایت از علما و بهبود وضعیت مدارس دینی و مزارات، زمینه تقاضای نسخه‌های خطی گسترش یافت که این تقاضا در کانون وراقان شیراز، پاسخ داده شد.

وی گفت: پایداری اقتصادی (تقویت بنیان مالی مکتب هنری شیراز)، دوری از کانون‌های نظامی و تراکم نیروی متخصص (حضور هنرمندان و صنعتگران) در شیراز، از جمله عوامل رونق و گسترش کانون وراقان در دوره صفوی در این شهر بود.