روزه داری ما را تربیت می‌کند

در میان تمام مؤلفه‌های تربیتی، مهارت «نه گفتن» جایگاه ویژه‌ای دارد؛ مهارتی که نشان‌دهنده قدرت شخصیت و استقلال فردی و اجتماعی است. انسان باید آن‌قدر قوی و بااراده باشد که هنگام مواجهه با آلودگی‌ها و انحرافات، بتواند با قاطعیت «نه» بگوید و خود را از شر آنها برهاند.

خداوند که داناترین به حال بندگان و برترین مربی است، این نیاز فطری و تربیتی را دریافته و آن را در قالبی عبادی و پربرکت به ما ارزانی داشته است: «روزه». روزه در واقع یک تمرین عملی برای تقویت اراده و نه گفتن به خواسته‌های نفسانی است. یعنی آن‌قدر پاکیزگی خود و اطاعت از دستور خداوند برای انسان مهم شود که حاضر شود در مقطعی، حتی از کار‌های کاملاً حلال روزمره مانند خوردن و آشامیدن بگذرد تا برده غریزه نباشد.

تقوا و مدیریت جوارح

در آیه ۱۸۳ سوره مبارکه بقره، خداوند متعال می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلَى الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ»؛ «ای اهل ایمان! روزه بر شما واجب شد، همان‌گونه که بر پیشینیان شما واجب شده بود، تا پرهیزکار شوید.»

این آیه هدف نهایی روزه را «تقوا» معرفی می‌کند. تقوا که ریشه در معنای «پرهیزکاری» دارد، در ادبیات اسلامی به معنای خویشتن‌داری از گناه است. اما تقوای مورد نظر در روزه، فراتر از یک ترس ساده است؛ به این معنا که قوه عقلانیت انسان آن‌قدر رشد کند و بر مسند نشیند که بتواند تمام اعضا و جوارح را در مسیر صحت و سلامت جسمی و روحی مدیریت کند. انسان متقی کسی است که چشم، گوش، زبان و دستانش را تحت کنترل عقل و دستورات الهی دارد و اجازه نمی‌دهد غرایز سرکش، رهبری وجود او را به عهده بگیرند.

تمرین تقوا و مهار غرایز

بیشتر گناهان و انحرافات اجتماعی، ناشی از در دو ریشه اصلی «غضب» (خشم) و «شهوت» است. این دو غریزه اگر کنترل نشوند، می‌توانند سد راه کمال انسان شوند و فساد را در جامعه گسترش دهند. روزه به عنوان یک تمرین مداوم و یک‌ماهه، سدی استوار در برابر تندی‌های این دو غریزه می‌سازد. وقتی انسان از طلوع فجر تا غروب آفتاب، آگاهانه و با اختیار از خوردن و آشامیدن دست می‌کشد، در واقع غریزه خود را رام و تمرین داده است. از سوی دیگر، گرسنگی و تشنگی، آستانه تحمل انسان را در برابر ناملایمات بالا می‌برد و باعث می‌شود فرد کمتر عصبانی و تندخو شود. بنابراین، روزه سبب کاهش فساد در درون و بیرون و افزایش سطح تقوا می‌شود.

این فریضه الهی که در سال دوم هجرت، در کنار جهاد و زکات بر مسلمانان فراز شد، دارای آثار و برکات عمیقی است که مهم‌ترین آن، ایجاد تقوا در ظاهر و باطن انسان است.

عبادت مخفی و تقویت اراده

یکی از نکات بلیغ و قابل تأمل در مورد روزه، پنهانی بودن آن است. برخلاف نماز، حج، زکات و خمس که عباداتی دیدنی هستند و دیگران می‌توانند انسان را در حال انجام آنها ببینند، روزه عبادتی مخفی است. هیچ‌کس نمی‌داند آیا شما واقعاً روزه‌اید یا خیر؛ این راز تنها میان بنده و پروردگارش باقی می‌ماند. این ویژگی، روزه را به آزمایشی دقیق برای میزان صداقت و اخلاص انسان تبدیل می‌کند.

روزه، اراده انسان را به شدت تقویت می‌کند. کسی که توانسته است یک ماه، خود را از لذت‌های کاملاً حلال و در دسترس مانند نان، آب و همسر بازدارد، قطعاً توانایی آن را دارد که در برابر حرام‌ها نیز بایستد. چنین فردی می‌تواند به راحتی چشم خود را از نامحرم بپوشاند و دست خود را از اموال دیگران بازدارد. روزه، «اراده» را در انسان قوی می‌کند تا در سایر ماه‌های سال نیز بتواند بر وسوسه‌ها غلبه کند.

همدلی با محرومان و رشد عاطفه

از دیگر آثار تربیتی روزه، تقویت عاطفه و احساس همدردی با دیگران است. کسی که یک ماه طعم گرسنگی و تشنگی را می‌چشد، با درد محرومان و گرسنگان آشنا می‌شود و رنج آنها را درک می‌کند. این درد آشنایی، انسان را به سمت یاری به فقرا و توجه به نیاز‌های اجتماعی سوق می‌دهد. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «روزه، نصف صبر است.» صبر بر سختی‌ها و تحمل مشکلات، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های انسان‌های موفق و جامعه‌های سالم است که روزه آن را در انسان نهادینه می‌کند.

مراتب سه‌گانه روزه

در فرهنگ اسلامی، روزه مراتب مختلفی دارد که نشان‌دهنده عمق این مفهوم است:

۱. روزه عامه: که همان ترک مفطرات (خوردن و آشامیدن) از طلوع فجر تا غروب است.

۲. روزه خواص: علاوه بر ترک مفطرات، انسان باید از گناهان نیز دوری کند؛ یعنی چشم، گوش و زبان نیز باید روزه باشند.

۳. روزه خاص‌الخاص: که بالاترین مرتبه است؛ در این سطح، علاوه بر ترک مفطرات و گناهان، دل انسان باید از غیر خدا خالی باشد و تمام توجه وتمرکز او به معبود باشد.

این مرتبه آخر، انسان را به فرشتگان شبیه می‌کند؛ فرشتگانی که از خوردن، آشامیدن و شهوت به‌دورند و تنها در عبودیت خدا زندگی می‌کنند. اهمیت روزه به حدی است که در حدیث قدسی خداوند می‌فرماید: «الصوم لی و أنا أجزی به»؛ «روزه برای من است و من خود پاداش آن را می‌دهم.» همچنین رسول خدا (ص) روزه را «زکات بدن‌ها» نامیده‌اند؛ بدین معنا که همان‌طور که زکات مال، پول را پاک می‌کند، روزه بدن و روح انسان را از آلودگی‌ها می‌شوید.

شیوه‌های جذاب تبلیغی در قرآن

در تبیین و تشریع این حکم مهم، قرآن کریم از شیوه‌های جذاب و اصولی تبلیغی استفاده کرده است تا اثرگذاری پیام را افزایش دهد و اجرای آن را برای مومنان آسان سازد:

۱. خطاب زیبا و محبت‌آمیز: قرآن با خطاب «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا» (ای کسانی که ایمان آورده‌اید) مومنان را مخاطب قرار می‌دهد. این خطاب که لذت ایمان و تعلق خاطر به خدا را یادآوری می‌کند، سختی روزه را آسان می‌کند. در تفسیر مجمع‌البیان آمده است: لذت خطاب «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا» سختی روزه را آسان می‌کند. این همان روشی است که والدین دلسوز نیز باید در تربیت فرزندان به کار گیرند؛ با خطاب زیبا و محبت‌آمیز، اثرگذاری کلام را افزایش دهند.

۲. همسان‌سازی با امت‌های پیشین: قرآن بیان می‌کند که این حکم اختصاص به شما ندارد، بلکه بر امت‌های پیشین نیز واجب بوده است («کَما کُتِبَ عَلَى الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ»). روانشناسی می‌گوید انجام دستوری که سابقه تاریخی دارد و گروه‌های دیگری نیز آن را اجرا کرده‌اند، برای انسان آسان‌تر از دستوری است که نوظهور و انحصاری باشد. این حس تاریخی، به مومنان انگیزه می‌دهد تا در ادامه راه انبیای پیشین گام بردارند.

۳. بیان فلسفه و هدف: قرآن فلسفه روزه را صریحاً بیان می‌دارد: «لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ» (تا پرهیزکار شوید). وقتی انسان نتیجه و ثمره یک کار را بداند، با نشاط و انگیزه بیشتری آن را انجام می‌دهد. دانستن اینکه روزه نهایتاً به تقوا، سلامت روح و قرب الهی منجر می‌شود، مومن را به انجام این فریضه ترغیب می‌کند.

در نهایت، هدف نهایی و بیان شده برای روزه، رسیدن به مقام تقواست. خداوند می‌خواهد با این تمرین یک‌ماهه، اراده ما را تقویت کند، عقلانیت را بر غریزه حاکم سازد و ما را برای زندگی‌ای پاک و معنوی آماده کند. روزه فرصتی است تا انسان با آگاهی از ثمره کار، با نشاط بیشتر به سمت کمال قدم بردارد و از مادیات صعود کرده و در اوج معنویت قرار گیرد. بی‌تردید، جامعه‌ای که اعضای آن تمرین روزه و نه گفتن به گناه را گذرانده‌اند، جامعه‌ای عاری از فساد، پر از صبر و همدلی و سرشار از معنویت خواهد بود.

حجت‌الاسلام حسین ابراهیمی _مسئول روابط عمومی حوزه علمیه خراسان و مدرس رسانه