گونه‌شناسی زائران و مطالعات زیارت در حرم مطهر رضوی بررسی شد

به گزارش آستان‌نیوز، این نشست، یکشنبه، سوم اسفندماه ۱۴۰۴، در ادامه برگزاری سلسله نشست‌های کانون اندیشه‌ورزان رضوی سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی با همکاری بنیاد بین‌المللی فرهنگی-هنری امام رضا(ع)، با حضور جمعی از مدیران، کارشناسان و پژوهشگران آستان قدس رضوی و علاقه‌مندان در تالار اندیشه کتابخانه مرکزی حرم مطهر رضوی، برپا شد.

گونه‌شناسی زائران حرم رضوی

در این نشست، رمضان‌علی ایزانلو، پژوهشگر مطالعات ادیان و عرفان، با تأکید بر اینکه زیارت پدیده‌ای مشترک میان ادیان است و کارکرد فرهنگی بین مردم دارد، اظهار کرد: امروزه سفر به اماکن زیارتی، در بُعد داخلی و خارجی، با توجه به بحران معنویت انسان معاصر، افزایش یافته است.

وی با اشاره به جایگاه برجسته حرم مطهر حضرت رضا(ع) در میان زائران، افزود: زیارت در حرم مطهر رضوی نیز با حضور طیف‌های متنوعی از زائران با سلایق، علایق و انگیزه‌های مختلف انجام می‌شود و هر زائری، تجربه و کنشی متفاوت از پدیده زیارت دارد.

مدیر مخطوطات سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، بیان کرد: در این‌ میان، محققان با توجه به اینکه از رویکردهای مختلف به زائر و تجربه زیارت آنها نگاه می‌کنند، دسته‌بندی متنوعی در گونه‌شناسی زائران انجام دادند.

ایزانلو در ادامه با محوریت ارائه بخش‌هایی از مقاله خود با عنوان «گونه‌شناسی زائران حرم مطهر رضوی؛ مطالعه مروری نظام‌مند» که در نشریه «فرهنگ رضوی» منتشر شده است، گفت: در راستای تدوین این مقاله، 155 عنوان مقاله با موضوع کلی امام رضا(ع) و زیارت شناسایی شد. براساس راهبردهای پژوهش نیز 10 عنوان مقاله در موضوع گونه‌شناسی(سنخ‌شناسی) زائران، استخراج و از ابعاد مختلفی بررسی شد.

وی در این نشست با اشاره به مبانی و اصول گونه‌شناسی زائر در هر کدام از این 10 عنوان مقاله، بیان کرد: در مجموع، چهار مبنا شامل «ابعاد دینداری؛ اعم از باور، معرفت یا دانش، عمل و تجربه پیامدی»، «دوگانه گردشگر و زائر؛ اعم از تفریح و زیارت»، «مدرنیته و تجدد؛ اعم از سنتی و مدرن» و «میزان استفاده از خدمات؛ اعم از حداکثر استفاده، استفاده سه یا چهار خدمت و استفاده نکردن یا حداقل استفاده»، در این گونه‌شناسی، مورد توجه قرار گرفته است.

این پژوهشگر هم‌چنین ضمن اشاره به نکاتی مرتبط با پژوهش‌های انجام شده در این مقالات، گفت: از آنجایی که زائران از یک سنخ نیستند، باید در سیاست‌گذاری‌ها و مدیریت کلان به این گونه‌شناسی توجه کرد و متناسب با نوع زائران در حرم مطهر رضوی، بسته‌های خدماتی به آن‌ها ارائه کرد.

اجرای برنامه متناسب با نیاز زائران

مهدی لسانی، مدیر زائران غیرایرانی آستان قدس رضوی نیز در این نشست، بیان کرد: در راستای شناخت دقیق و درست نیاز زائر و سپس یافتن راه حل برای رفع آن نیازها، پژوهش‌ها و پیمایش‌های علمی،انجام شد.

وی ادامه داد: براین اساس، پژوهش «بررسی ویژگی‌های زیارتی، فرهنگی و جمعیتی زائران حرم مطهر رضوی»، در سه موج پیمایشی در سال‌های 1393، 1395 و 1403، انجام شده است.

لسانی افزود: این پیمایش‌ها از طریق مصاحبه حضوری با بیش از 10 هزار نفر افراد 15 سال به بالا در تمامی ورودی‌های حرم مطهر رضوی و به‌صورت تصادفی، به‌دست آمده است. پرسش‌نامه این پیمایش‌ها دارای 65 سؤال بوده است.

وی تصریح کرد: مقایسه این سه پیمایش با بررسی و تحلیل تغییرات محسوس ویژگی‌های زائران می‌تواند در برنامه‌ریزی‌های فرهنگی حرم مطهر رضوی در سال‌های آینده، تأثیر بسزایی داشته باشد.

مدیر زائران غیرایرانی آستان قدس رضوی در ادامه ضمن ارائه برخی از نتایج انجام این سه موج پیمایشی، گفت: در سال گذشته، زائرانی از 98 کشور به حرم مطهر رضوی مشرف شدند. دراین‌ راستا، این مدیریت، طیف‌های مختلف زائران غیرایرانی را به رسمیت شناخته و با توجه به گونه‌شناسی زائران و اعتقادات آنها، برنامه‌های متنوعی برای زائران اجرا می‌کند.

وی افزود: در مجموع در حرم مطهر رضوی، به‌ویژه در سال‌های اخیر، با توجه به نیازسنجی گونه‌های مختلف زائران، برنامه‌ها اجرا می‌شود. به‌طور مثال، برای زائر نوجوان و هم‌چنین دختران، تولید برنامه اختصاصی صورت گرفته است.

لسانی به انجام اقداماتی نظیر فضاآرایی و گل‌آرایی حرم مطهر و توسعه چایخانه‌ها، در راستای توجه به بحث تفرج زائر در حرم مطهر در کنار امر مهم زیارت، اشاره کرد.

وی ادامه داد: در حرم مطهر رضوی، صحن‌ها و رواق‌هایی به محل برگزاری برنامه‌ها و سخنرانی‌ها اختصاص دارد. در این‌ میان، برخی رواق‌ها هم برای زائرانی که به دنبال آرامش و سکوت هستند، در نظر گرفته شده است که رواق‌هایی نیز ویژه بانوان هستند.

وی خاطرنشان کرد: طبق مطالعات و پژوهش‌های انجام شده در حرم مطهر رضوی، برنامه‌ها و محتواهای مورد نیاز زائران برطبق مناسبت‌ها، گروه سنی و نوع زائر و همچنین شرایط و حوادث اجتماعی و...، تغییر می‌کند.