واکاوی ابعاد فقهی و حکمرانی تعلیم و تربیت در ترازوی نقد

به گزارش آستان‌نیوز، نشست نقد و بررسی اثر پژوهشی «مدخل فقه مدرسه» با حضور حجت‌الاسلام‌و‌المسلمین مقیمی حاجی، معاون آموزش حوزه‌های علمیه کشور و حجت‌الاسلام و المسلمین الهی خراسانی، استاد خارج فقه حوزه علمیه مشهد و نیز دکتر همتی‌فر، عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد، از سوی مرکز تخصصی آخوند خراسانی و با مشارکت مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد (ع) برگزار شد. در ابتدای این جلسه، حجت‌الاسلام سید محمد مالدار کاریزی، دبیر حلقه نظام تعلیم و تربیت این مدرسه، به تشریح ویژگی‌های متمایز این اثر پرداخت.

پیوند دانش اجتهادی و تجربه میدانی در فقه مدرسه

حجت‌الاسلام سید محمد مالدار کاریزی، عضو حلقه اجتهادی فقه نظام تعلیم و تربیت مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد (ع)، با اشاره به پشتوانه علمی تدوین‌کنندگان این اثر اظهار کرد: اعضای حلقه فقه مدرسه، طلاب دانش‌آموخته درس خارج هستند که در کنار مهارت‌های اجتهادی، سال‌ها تجربه عملی در محیط مدارس داشته‌اند. این پیوند میان نظر و عمل، نقطه قوت اصلی کتاب است که با رویکردی آسیب‌شناسانه نسبت به آثار پیشین به رشته تحریر درآمده است.

وی در ادامه به ساختار کلان این مجموعه اشاره کرد و افزود: این طرح در سه جلد تدوین شده است؛ جلد اول به «مبادی و مقدمات»، جلد دوم به «مأخذشناسی» و جلد سوم به «نظام مسائل و اولویت‌های پژوهشی فقه مدرسه» اختصاص دارد. در این نشست، جلد نخست که شامل بخش‌های تاریخچه، مفاهیم، کنشگران، نظریه‌های جهانی مدرسه و ابعاد فقهی آن است، مورد نقد قرار می‌گیرد.

ضرورت تبیین دقیق قلمرو و ساختار فقهی

در بخش دیگری از این نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین ابوالقاسم مقیمی‌حاجی، از اساتید درس خارج فقه تربیت و معاون آموزش حوزه‌های علمیه، به نقد محتوایی اثر پرداخت. وی ضمن ارجمند شمردن ایده‌های نو در کتاب، خاطرنشان کرد: حجم مباحث مربوط به نظریه مدرسه در این اثر بیش از حدِ یک مدخل فقهی است و شایسته بود این مباحث به صورت مستقل پیگیری شود.

وی هم‌چنین بر لزوم انطباق ساختار فقه مدرسه با الگو‌های علم تعلیم و تربیت تأکید کرد و گفت: قلمرو فقه مدرسه باید به صورت تفصیلی و روشن تبیین شود و ساختار کلی آن پیش از ورود به نظام موضوعات، به عنوان یک بخش مقدماتی و مستقل مورد بحث قرار گیرد تا هویت علمی این دانش تثبیت شود.

مفهوم‌شناسی مدرسه و نسبت آن با فقه حکمرانی

در ادامه، دکتر مجتبی همتی‌فر، استاد فلسفه تعلیم و تربیت دانشگاه فردوسی مشهد، از منظر علوم تربیتی به واکاوی کتاب پرداخت. وی با تأکید بر لزوم تعریف جامع از نهاد مدرسه ابراز کرد: تعریف مدرسه در این پژوهش نیازمند شفافیت بیشتری است؛ باید مشخص شود که آیا الگو‌هایی نظیر آموزش خانگی، مدارس مسجدی یا مراکز اصلاح و تربیت نیز در قلمرو این فقه قرار می‌گیرند یا تمرکز صرفاً بر نظام رسمی آموزش و پرورش است.

عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد، طرح موضوع مدرسه در سه سطح خرد، کلان و حکمرانی را از نقاط قوت برجسته کتاب دانست و پیشنهاد کرد: با توجه به این تقسیم‌بندی، ضروری است نسبت میان «فقه مدرسه» و «فقه حکمرانی» به صورت جدی‌تری در مجلدات بعدی مورد گفت‌و‌گو قرار گیرد تا جایگاه مدرسه در نظام سیاسی-تربیتی اسلام به درستی ترسیم شود.

ترسیم چشم‌انداز آینده و رفع موانع توسعه فقه مدرسه

بر اساس این گزارش و طبق مباحث مطرح شده در این نشست نقد علمی، نوآوری‌های ارائه شده در این پژوهش نشان‌دهنده رویکردی جامع به مقوله آموزش است. بررسی تفصیلی نظریه‌های مدرسه در مکاتب گوناگون جهان و تحلیل دقیق نظریه مدرسه در جمهوری اسلامی ایران، از جمله امتیازات این اثر است که به غنای مباحث نظری آن افزوده است. هم‌چنین، دوره‌بندی تاریخی مدرسه و شناسایی عوامل پیشران و موانع پیش روی توسعه فقه مدرسه، بستری مناسب برای پژوهش‌های آتی در این حوزه فراهم آورده است.

در پایان این کرسی علمی، حجت‌الاسلام سید محمد مالدار کاریزی ضمن استقبال از نکات نقدی اساتید، بر استمرار فعالیت‌های حلقه نظام تعلیم و تربیت مدرسه عالی فقاهت تأکید و خاطرنشان کرد: مجلدات دوم و سوم این مجموعه با محوریت مأخذشناسی و نظام مسائل فقه مدرسه، با بهره‌گیری از این دیدگاه‌های نقد و اصلاحی، در دست تدوین است تا گامی استوار در مسیر تحول فقهی نظام آموزشی کشور برداشته شود.