مروری انتقادی بر تعریف‌های «اصل» در پژوهش‌های حدیثی شیعه

به گزارش آستان‌نیوز، این کرسی علمی ـ ترویجی با ارائه حجت‌الاسلام والمسلمین سید رضا شیرازی، عضو هیئت علمی پژوهشکده علوم اسلامی رضوی، در تالار شیخ طوسی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس قرار گرفت.

حجت‌الاسلام شیرازی در این نشست با تمرکز بر مفهوم‌شناسی واژه «اصل»، به بررسی تعاریف مختلف این اصطلاح در سنت حدیثی شیعه پرداخت و کوشید با رویکردی انتقادی، برخی برداشت‌های رایج در مطالعات معاصر را بازبینی کند.

وی با اشاره به اینکه در معنای ساده، «اصل» به نوشته‌ها و دفتر‌هایی اطلاق می‌شد که یاران ائمه (ع) احادیث را به‌صورت مستقیم و بی‌واسطه ثبت می‌کردند، اظهار کرد: این متون به دلیل اتصال نزدیک به منبع صدور روایت، از اعتبار ویژه‌ای برخوردار بوده و در تشخیص احادیث صحیح از روایات نادرست، نقش بنیادین داشته‌اند.

او با اشاره به اصطلاح مشهور «اصول اربعمائه» توضیح داد: بر اساس گزارش‌های تاریخی، بخشی از این اصول توسط شاگردان ائمه‌ای همچون امام محمد باقر، امام جعفر صادق و امام موسی کاظم نگاشته شده و بعد در شکل‌گیری جوامع حدیثی شیعه اثرگذار بوده‌اند.

تمرکز نقد‌ها بر تعریف «اصل» و نسبت آن با «کتاب»

در بخش نقد و بررسی، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمد غفوری‌نژاد بخش مهمی از سخنان خود را به ارزیابی نقد‌های مطرح‌شده از سوی ارائه‌دهنده نسبت به تعریف استاد مددی از «اصل» اختصاص داد. در این بخش، چهار اشکال اساسی نسبت به آن تعریف مورد توجه قرار گرفت و تلاش شد نسبت میان برداشت‌های مختلف از «اصل» با شواهد تاریخی و کاربرد‌های اصطلاح در منابع کهن دقیق‌تر سنجیده شود.

دکتر محمود ملکی، یکی دیگر از پژوهش‌گران بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی نیز در سخنانی، ابتدا با نگاهی فراتر از فضای حدیثی شیعه، به برخی کاربرد‌های این اصطلاح در دیگر سنت‌های علمی اشاره کرد و سپس به حوزه شیعی بازگشت.

وی بر این نکته تأکید کرد که در تحلیل مفهوم «اصل»، توجه به نمونه‌های تاریخی مشابه می‌تواند به غنای بحث کمک کند و پیشنهاد داد که برای تکمیل تصویر تاریخی موضوع، از آثاری همچون کتاب «الاصل» اثر محمد بن حسن شیبانی نیز یاد شود.

گفتنی است، در این نشست همچنین به تقابل و نسبت میان «اصل» و «کتاب» پرداخته شد؛ این میاله تبیین شدکا آیا «اصل» صرفاً گونه‌ای از کتاب است یا امتیازی مفهومی و روشی نسبت به آن دارد. هر سه استاد حاضر در جلسه بر این نکته تأکید داشتند که واژه «اصل» در سنت حدیثی، حامل نوعی امتیاز و اعتبار ویژه بوده و صرفاً معادل یک تألیف معمولی به شمار نمی‌رفته است.

پاسخ‌های تکمیلی ارائه‌دهنده

در پایان نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین شیرازی در پاسخ به نکات مطرح‌شده، توضیحاتی تکمیلی ارائه کرد و کوشید نسبت میان تعریف پیشنهادی خود، دیدگاه‌های پیشین و نقد‌های مطرح‌شده را روشن‌تر سازد.

این بخش از جلسه با گفت‌وگویی علمی و روشمند همراه بود که به تعمیق بحث و شفاف‌تر شدن زوایای مختلف موضوع انجامید.مدیریت این کرسی علمی را استاد مصطفی قناعتگر، پژوهشگر حوزه علمیه خراسان بر عهده داشت.

گفتنی است، کرسی‌های علمی ـ ترویجی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی با هدف تقویت گفت‌وگوی علمی، نقد روشمند دیدگاه‌ها و ارتقای سطح پژوهش‌های علوم اسلامی به‌صورت مستمر برگزار می‌شود و تاکنون ده‌ها نشست تخصصی در حوزه‌های فقه، کلام، تفسیر، تاریخ و حدیث را دربرگرفته است.