مهندسی تمدن؛ واکاوی رویکرد‌های سیاسی و اجتماعی امام صادق (ع)

سپس سستی جامعه باعث تغییر عنایت الهی شد و دیگر تاریخی برایش ذکر نشد و از اشک‌های مضطرانه امام در يادآوري دوران غیبت حضرت مهدی (عج) می‌توان دریافت که آنها در تلاش بوده و هستند.

دوران ۳۴ساله امامت حضرت امام جعفر صادق (ع)، مقطعی حساس در تاریخ اسلام است که با زوال بنی‌امیه و برآمدن بنی‌عباس همزمان شد. ایشان با درک دقیق از اقتضائات زمانه، راهبردی را برگزیدند که نه‌تنها کیان تشیع را حفظ کرد، بلکه ساختار اجتماعی و سیاسی جدیدی برای پیروان اهل‌بیت (ع) بنا نهاد.

مهم‌ترین محورهای اقدامات امام جعفر صادق (ع) در دو حوزه سیاسی و اجتماعی به شرح زیر است:

راهبرد رهبری نرم و امتناع از قیام مسلحانه زودگذر؛ در دورانی که شعار، الرضا من آل محمد، گوش فلک را کر کرده بود و بسیاری از افراد به سودای قدرت دست به شمشیر بردند، امام صادق (ع) با هوشمندی از ورود به جنگ‌های قدرت خودداری کردند.

بنابراین، اقدام نمادین ایشان در سوزاندن نامه ابوسلمه خلال که پیشنهاد خلافت به امام داده بود، نشان‌دهنده استقلال سیاسی و نفی مشروعیتِ جریان‌هایی بود که قصد داشتند از نام اهل‌بیت (ع) برای رسیدن به تخت سلطنت استفاده کنند.

تأسیس شبکه وکالت و مدیریت تشکیلاتی جامعه، یکی از ماندگارترین اقدامات اجتماعی امام جعفر صادق (ع) بود. این امام همام برای مدیریت امور شیعیان در سرزمین‌های دوردست مانند خراسان، کوفه، یمن و مصر، نمایندگانی (وکلا) تعیین کردند. این شبکه فراتر از یک نهاد مالی برای جمع‌آوری وجوهات بود؛ در واقع این سیستم یک ساختار پنهان سیاسی برای انسجام‌بخشی به محبین اهل‌بیت (ع)، رسیدگی به مشکلات اجتماعی شیعیان و انتقال پیام‌های سیاسی امام (ع) در دوران خفقان محسوب می‌شد که بعدها زیربنای تشکیلات شیعه در دوران غیبت شد.

مبارزه با جریان‌های انحرافی و تأمین امنیت فکری جامعه عصر امام صادق (ع) با مسایلی از جمله هجمه تفکرات الحادی، صوفیگری منحرف، غالی گری (تندروی مذهبی) و مکاتب کلامی نوظهور روبرو بود. امام صادق (ع) با استقبال از جلسات مناظره آزاد، نه‌تنها از مرزهای عقیدتی دفاع کردند، بلکه یک الگوی اجتماعی برای گفتگو ارائه دادند. ایشان با سعه‌صدر با مخالفان و ملحدان (زنادقه) برخورد می‌کردند تا نشان دهند قدرت اسلام در منطق است. با این اقدام، جامعه شیعه را از التقاط فکری نجات داد و هویت مستقلی به نام مذهب جعفری را تثبیت کرد.

ایشان برخلاف زهدگرایان افراطی، کار اقتصادی را یک ارزش جهادی می‌دانستند. اقدامات امام در این حوزه دو جنبه داشت جنبه فردی که امام شخصاً در مزارع کار می‌کردند تا کلیشه جدایی دین از فعالیت اقتصادی را بشکنند و جنبه حاکمیتی که ایشان به‌شدت با فساد سیستمی، احتکار و بی‌انصافی در بازار مبارزه می‌کردند.

 امام صادق (ع) با نظارت بر فعالیت تجاری یاران خود، آن‌ها را از کسب سودهای ناعادلانه منع می‌کردند تا عدالت اجتماعی در بدنه جامعه شیعه نهادینه شود.

مقاومت منفی و سلب مشروعیت از حاکمیت جائر، سیاست ششمین پیشوای شیعیان در قبال دستگاه خلافت بنی‌عباس، بر پایه عدم همکاری و تحقیر معنوی قدرت استوار بود. 

امام صادق (ع) باوجود فشارهای مکرر منصور دوانیقی برای حضور در دربار، هرگز به حاکمیت مشروعیت نبخشیدند. ایشان با تبیین شرایط والی عادل و والی جائر، به مردم آموختند که پیوند با حکومت‌های ستمگر، حتی در امور کوچک، گناهی بزرگ است. این مقاومت منفی باعث شد تا بدنه نخبگانی جامعه همواره نگاهی نقادانه به دستگاه قدرت داشته باشد.

دانشگاه بزرگ امام صادق (ع) با ۴۰۰۰ شاگرد، در شبستان مسجد، تنها یک محفل علمی نبود، بلکه یک کارخانه انسان‌سازی برای مدیریت آینده جامعه اسلامی بود. امام (ع) شاگردانی را در رشته‌های مختلف (از فقه و کلام تا شیمی و طب) تربیت کردند تا نشان دهند شیعه برای اداره تمام ابعاد زندگی انسان برنامه دارد. شاگردان این امام همام نه‌تنها مبلغان مذهبی، بلکه سفیران اخلاق و نظم اجتماعی در شهرهای مختلف جهان اسلام بودند.

میراث امام صادق جعفر (ع) تنها در روایات فقهی خلاصه نمی‌شود؛ ایشان با ترکیبی از عقلانیت، شبکه‌سازی اجتماعی و پایداری سیاسی، مدلی از زیست مؤمنانه را ارائه دادند که در آن، دیانت از تدبیر جامعه و سیاست اصیل جدا نیست و این امام همام تشیع را از یک گروه تحت‌فشار، به یک جریان تمدن‌ساز تبدیل کردند.

حجت‌الاسلام‌والمسلمین جواد طاهری - امام‌جمعه شهرستان کاشمر