گنبد‌های مدرسه تاریخی «دودرب» با تکیه بر اصالت تیموری مرمت شد

به گزارش آستان نیوز، گنبد‌های مدرسه تاریخی دو درب، یادگاری برجای‌مانده از شکوه معماری دوره تیموری، این روز‌ها بار دیگر در کانون توجه مرمتگران سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی قرار گرفتند.

گنبد‌هایی که قدمت ساخت آنها به قرن هشتم هجری قمری بازمی‌گردد و قرن‌هاست در مجاورت روضه منوره، روایتگر پیوند هنر، ایمان و تاریخ‌اند.

در گذر زمان، کاشی‌های نره (آجر بنری) پوشاننده این گنبد‌ها دچار فرسایش شده و در دوره متأخر جایگزین شده‌اند.

بیشترین آسیب‌ها در بخش ساقه گنبد‌ها و به‌ویژه در ناحیه کتیبه‌ها رخ‌داده است؛ جایی که نوشته‌ها و تزیینات، هویت بصری گنبد را شکل می‌دهند.

بررسی‌ها نشان می‌داد در گنبد شرقی، نیمی از کاشی‌های کتیبه همچنان سالم مانده، اما نیم دیگر در اثر عوامل محیطی و فرسایش در طول زمان از بین رفته است. در مقابل، کتیبه گنبد غربی بخش زیادی از کاشی‌های معرق آسیب دیده که در دوره قاجار با کاشی‌های هفت‌رنگ جایگزین شده بود.

بر همین اساس، رویکرد مرمتی پروژه بر بازگشت به اصالت تاریخی استوار شد. کتیبه گنبد شرقی که شامل شعری از انوری است، پس از تشخیص دقیق متن و سبک نوشتار، با کاشی‌کاری معرق و هم‌خوان با تکنیک‌های دوره تیموری تکمیل شد.

اما در گنبد غربی، به دلیل نبود امکان خوانش دقیق کتیبه اصلی، تصمیم بر آن شد تا همان کاشی‌های هفت‌رنگ دوره قاجار، با حفظ هویت تاریخی آن دوره، بازنمایی و تثبیت شود.

در تراز پایین‌تر از کتیبه‌ها، قابچه‌هایی قرار دارد که مرمت آنها نیز در دستور کار قرار گرفت. همچنین بدنه آجری پایه گنبد‌ها که در دوره‌های گذشته زیر لایه‌ای از سیمان پنهان شده بود، به‌تدریج از این پوشش نامتوازن آزاد شد تا با بندکشی اصولی، تنفس دوباره‌ای به آجر‌های تاریخی داده شود.

اصلاح آب‌چکان‌های ظریف فلزی گنبد‌ها نیز از دیگر اقدامات اجرایی این پروژه بود؛ جزئیاتی که نقش مهمی در هدایت آب و جلوگیری از نفوذ رطوبت دارند.

بخش مهمی از عملیات مرمتی، به تثبیت و استحکام‌بخشی تزیینات معرق تیموری باقی‌مانده اختصاص یافت. برخی از این کاشی‌ها به دلیل ضعف ملات اتصالی، در آستانه ریزش قرار داشتند. در این مرحله، لعاب و بیسکویت کاشی‌ها با استفاده از رزین‌های تخصصی تقویت شد تا ضمن حفظ اصالت اثر، دوام آنها افزایش یابد. هم‌زمان، پوسته کاشی‌کاری بیرونی گنبد‌ها شست‌وشو شده و پاک‌سازی فضای داخلی گنبد، در حد امکان، انجام گرفت؛ فضایی پنهان میان دوپوسته داخلی و خارجی که نقش مهمی در سلامت سازه دارد.

تمرکز اصلی این پروژه بر ساقه‌ها و پای ساقه‌های گنبد‌ها بود؛ جایی که بیشترین آسیب‌ها در اثر فرسایش محیطی، اجرای ایزوله‌های ناموزون در بخش‌های تحتانی بام و انباشت جرم و غبار سطحی رخ‌داده بود. به گفته کارشناسان، نزدیکی گنبد غربی به بافت مسکونی پیش از توسعه حرم مطهر رضوی و دسترسی آسان از طریق بام خانه‌های اطراف، عامل اصلی آسیب‌دیدگی بیشتر این گنبد بوده است.

در مقابل، گنبد شرقی به دلیل اتصال به بدنه حرم و مجاورت با بازار تاریخی زنجیر، همواره مورد رسیدگی بیشتری قرار داشته و سالم‌تر باقی‌مانده است.

این پروژه مرمتی از آذرماه ۱۴۰۴ آغاز شده و تا ۲۵ اسفندماه به پایان رسید. اجرای آن بر عهده گروهی از استادکاران مرمت سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی، متشکل از حدود چهار نفر، بود که با دقتی وسواس‌گونه جزئیات را پیش بردند.

تکمیل کاشی‌های ریخته‌شده، بر پایه تکنیک معرق دوره تیموری انجام شد؛ از انتخاب نوع کاشی و بیسکویت هم‌جنس گرفته تا هم‌خوانی دقیق رنگ‌ها، برش، معرق‌کاری و نصب نهایی.

در بخش نوشتاری کتیبه‌ها نیز، فرایند مرمت با تشخیص تراکم خط و دانگ قلم توسط استاد خطاط آغاز شد. پس از تکمیل بخش‌های ناقص بر روی کاغذ، الگو‌ها در اختیار کاشی بر قرار گرفت تا کاشی‌ها دقیقاً مطابق با دستخط اصلی برش خورده و در جای خود نصب شوند.

مرمت گنبد‌های مدرسه دو درب، تنها یک پروژه عمرانی نبود؛ بازگشت آرام و دقیق به ریشه‌های هنری و معنوی بنایی است که قرن‌ها در سایه گنبد رضوی ایستاده و اکنون، با احیای تزیینات اصیل خود، بار دیگر روایتگر شکوه معماری تیموری است.