مسئولیت‌پذیری در نظام مدیریت علوی؛ از امانت‌داری تا پاسداری از حقوق مردم

در همین راستا، حجت‌الاسلام والمسلمین رضا وطن‌دوست، عضو هیئت علمی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، در یادداشتی جامع به بررسی مفهوم مسئولیت‌پذیری در نظام مدیریتی حضرت علی(ع) و تبیین جایگاه مناصب حکومتی، حقوق شهروندی و حفاظت از بیت‌المال پرداخته‌ است. مشروح یادداشت را در ادامه می‌خوانید:مسئولیت از ریشه «سؤال» اشتقاق یافته و در لغت به معنای وظیفه‌مندی و ضرورت پاسخگویی به دیگران است. این مفهوم در عرصه‌های دینی، قانونی و اجتماعی تعاریف متعددی پیدا می‌کند اما آنچه در این نوشتار مورد توجه است، مسئولیت مدیران و کارگزاران با تأکید بر مدیریت علوی است.

به همین مناسبت و در آستانه عید بزرگ غدیر، نگاهی می‌اندازیم به آموزه‌هایی از سیره حضرت علی(ع) که محور اصلی آن‌ها بر مسئولیت‌پذیری استوار است:

‌

نگاه مسئولانه به مناصب حکومتی

یکی از مسئولیت‌های کارگزاران در نظام مدیریت علوی، نگاه مسئولانه به منصب مورد تصدی است. امام علی(ع) در تبیین ضرورت این نگاه، مناصب حکومتی را «امانت» معرفی کرده و فرمودند:

«إنّ عَمَلَک لیس لَکَ بِطُعمَۀٍ و لکنّه فی عُنُقِک أمانة؛ منصبی که داری نه طعمه، که امانتی بر عهده توست». (نهج‌البلاغه، نامة ۵)

نیک روشن است که این باور که پست و مقام، مسئولیتی بزرگ و امانتی سنگین است و نه عنوانی برای کسب نان و نام، الگوها و وظایفی متناسب با خود می‌طلبد؛ مواردی همچون سامان‌دهی و نظم‌بخشی به حیطه کار، ضرورت پاسخگویی به مردم، پافشاری و شتاب معقول در انجام کارهای محوله از جمله این الگوهاست.

‌

نگاه مسئولانه به حقوق شهروندی

در نظام مدیریت علوی، حقوق مردم از والاترین حق‌هاست که رعایت و پاسداشت آن بایسته است. امام علی(ع) در اهمیت حقوق شهروندی فرمودند: «إنّ الله ... فَضَّل حُرمةَ المسلمِ علي الحُرَمِ كلِّها؛ خداوند حرمت مسلمانان را بر هر چیزی برتری داده است». (نهج‌البلاغه، خطبه ۱۶۶)

آن حضرت نه تنها خود در رعایت حقوق شهروندی کوششی مضاعف داشتند، بلکه به کارگزاران خود توصیه می‌کردند تا با نگاهی درست و به دور از هرگونه خشونت، خدمتی درخور به مردم ارائه دهند؛ چنان‌که فرمودند: «فأنصِفوا النّاسَ مِن أنفُسِكُم و اصبِروا لِحوائجِهم فإنّكم خُزّانُ الرّعية؛ در روابط با مردم، انصاف به خرج دهید و در برآوردن نیازهایشان شکیبا باشید؛ چرا که شما خزانه‌داران مردم هستید». (نهج‌البلاغه، نامه ۵۱)

آن امام عدالت‌پیشه در دستوری دیگر، کارگزاران خویش را از هر نوع رفتار خشن و قلدرمآبانه با مردم بازداشته و ‌فرمودند: «مهربانی با مردم را پوشش دل خویش قرار ده و آنان را دوست بدار و با نرمی رفتار نما و همچون حیوانی درنده‌خو مباش که خوردنشان را غنیمت شماری». (نهج‌البلاغه، نامه ۵۳)

نگاه مسئولانه به بیت‌المال

از جمله مسئولیت‌ها در نظام مدیریت علوی، مسئولیت متصدیان امور در برابر بیت‌المال و امکانات عمومی است. این نگاه ایجاب می‌کند تا متصدیان برای حفظ بیت‌المال و استفاده بهینه از آن، توان خویش را به کار بندند. امام علی(ع) در پیش‌گیری از هدررفت بیت‌المال به مالک اشتر فرمودند: «ایّاك و الإستئثار بِما النّاسُ فيه أسوة؛ از امتیازخواهی و از اینکه چیزی به خود اختصاص دهی که بهره مردم در آن یکسان است، بپرهیز».

آن حضرت حتی برای پیش‌گیری از هرگونه اسراف در بخشنامه‌ای به کارگزاران خود فرمودند: «نوک قلم‌های خود را نازک بردارید، سطرها را به هم نزدیک سازید... زنهار که زیاده‌روی کنید زیرا بیت‌المال مسلمانان هیچ زیانی را برنمی‌تابد».

نکته مهم در اینجا، ضرورت پیش‌گیری مدیران از سوءاستفاده اطرافیان است؛ زیرا ممکن است مدیران افرادی خودساخته باشند اما در میان اطرافیانشان افراد سودجویی باشند که با چاپلوسی، حاشیه‌ای امن برای چپاول بیت‌المال فراهم آورند. امام علی(ع) در هشدار به این موضوع فرمودند: ریشه ستمکاری نزدیکان را بخشکانید و با آنان به‌گونه‌ای رفتار کنید که طمع نکنند، چرا که در صورت کوتاهی، سودش برای آنان و ننگش در دنیا و آخرت برای مدیران خواهد بود.

ضرورت ارزشیابی و جزادهی

از آن‌رو که افراد در پذیرش مسئولیت‌ها یکسان نیستند، شایسته است کارگزارانی که مسئولیت‌پذیرند و به خوبی از عهده وظایف خود برمی‌آیند تشویق شوند و افرادی که تنها به منافع خود می‌اندیشند و با روزمرگی وقت را هدر می‌دهند، تنبیه شوند.

بر مبنای همین اصل است که امام علی(ع) در بخشی از اساسنامه حکومتی، به مالک اشتر فرمان داد تا هم کارگزاران نیکوکار تشویق شده و پاداشی درخور دریافت کنند و هم افرادی که تنها در اندیشه منافع فردی و حزبی هستند، تنبیه شوند:

«و لايكوننّالمُحسِنُ و المُسيءُ عِندكَ بِمنزِلةٍ سواء فإنّ في ذلك تزهيداً لِأهلِ الإحسان في الإحسان و تدريبا لِأهلِ الإسائة علي الإسائة و الزِم كلاّ مِنهم ما الزِم نفسَه...؛ هرگز نباید نیکوکار و بدکار در نظرت یکسان باشند، زیرا در این صورت نیکوکاران در نیکوکاری بی‌رغبت می‌شوند و بدکاران در بدکاری تشویق می‌شوند. از این‌رو، هر کدام از آنان را بر اساس کردارشان پاداش ده». (نهج‌البلاغه، نامه ۵۳)